Het broeit bij de Russische reactionairen; Onvrede onder de teruggekeerde Sovjet-soldaten; "Vandaag de Sovjet-Unie, morgen Rusland'

MOSKOU, 10 DEC. Zou een nieuwe couppoging in de Sovjet-Unie nu meer kans van slagen hebben dan de mislukte machtsgreep van het "staatscomité voor de noodtoestand' in augustus?

Jazeker, hebben uiteenlopende persoonlijkheden als minister Edoeard Sjevardnadze van buitenlandse zaken, burgemeester Anatoli Sobtsjak van St. Petersburg, de "zwarte kolonel' Viktor Alksnis en zelfs uniepresident Michail Gorbatsjov vorige week gezegd. In augustus was dankzij perestrojka de Sovjet-samenleving al te zeer gedemocratiseerd om een wisseling van de wacht in het Kremlin als vanzelfsprekenheid te aanvaarden. En tegelijkertijd was die samenleving nog niet murw genoeg om een gewelddadige interventie als enige uitweg te zien. Vice-president Gennadi Janajev en zijn mannen legden in augustus duidelijk gebrek aan timing aan de dag.

De hopeloze economische situatie, met haar tekorten aan alles en uitblijven van concrete economische hervormingen, en de groeiende onrust in het Sovjet-leger zouden nu echter een veel vruchtbaarder bodem voor een machtsgreep vormen, denken velen. En met hun akkoord over een Slavisch gemenebest ter vervanging van de oude Sovjet-Unie hebben de presidenten Boris Jeltsin (Rusland), Leonid Kravtsjoek (Oekraïne) en Stanislav Sjoesjkevitsj (Wit-Rusland) dit weekeinde deze dreiging allerminst afgewend. Wat de "reactie' in de Sovjet-Unie vindt van het nieuwe "gemenebest van onafhankelijke staten' is tot op heden immers nog altijd de grote onbekende.

Het broeit in reactionaire kring. De belangrijkste exponent van het gistingsproces is nu Ruslands vice-president Aleksandr Roetskoj, voormalig straaljagerpiloot, Afghanistan-veteraan en communist, die Jeltsin dit voorjaar als running mate inhuurde omdat hij zo dacht verdeeldheid te kunnen zaaien in de gelederen van de Communistische partij.

Roetskoj, een paar jaar geleden nog vice-voorzitter van de hyper-nationalistische organisatie Vaderland, was tijdens de dagen van de mislukte staatsgreep de man die Jeltsin een militair aureool gaf. Als een ware kolonel (hij is inmiddels bevorderd tot generaal) gaf hij leiding aan de "bevrijding' van Gorbatsjov die toen op de Krim min of meer gevangen zat. Maar daarna viel zijn ster weer net zo hard als ze was gestegen. Jeltsin zette Roetskoj als dé zondebok in de hoek toen hun militaire actie tegen de Tsjetsjeense rebellen in Groznij, waar de bevolking zichzelf tegen de wil van Moskou onafhankelijk had verklaard, op een fiasco uitdraaide. De vice-president mocht zelfs niet meeverhuizen toen Jeltsin onlangs besloot met zijn kabinet zijn intrek te nemen in het voormalige gebouw van het Centraal Comité van de Communistische partij.

Sindsdien vaart Roetskoj met zijn eigen Volkspartij van het vrije Rusland (het restant van de Russische communisten) een zelfstandige koers. Hij keert zich openlijk tegen het economische hervormingsprogramma van Jeltsin, maar is niet afgetreden. Tegelijkertijd werpt hij zich bovendien op als pleitbezorger van de Russen buiten Rusland.

Zijn mening over het "vriendschapsverdrag' dat Jeltsin zondag met Kravtsjoek en Sjoesjkevitsj heeft getekend heeft hij gisteren nog niet geventileerd. Maar er kwam wel een persbericht van zijn armzalig geëquipeerde kantoortje op de vierde verdieping van het "witte huis', het Russische regeringscentrum dat hij in die augustusdagen mede had verdedigd. De Russische onderdanen dienen thans overal in het rijk beschermd te worden, of het nou de officier is van de "zwarte baretten' uit Tjoemen die recentelijk door de Letse jusitie is gearresteerd, danwel de KGB-majoor die vorige maand in Groznij werd vermoord.

Roetskoj kreeg gisteren uit onverdachte hoek bijval: van de anticommunistische politicus Nikolaj Travkin, de voorzitter van de Democratische Partij van Rusland, volksvertegenwoordiger in de parlementen van de Unie en Rusland. In een ongemeen felle resolutie keerde die partij, dit voorjaar nog een van de hoekstenen van Jeltsins coalitiebeweging Democratisch Rusland, zich maandag tegen de jongste wending van de Russische president. “De Unie en de eenheid van Rusland moeten nu behouden blijven. We moeten nu Rusland redden”, aldus Travkins “partij van het gezonde verstand”. Het akkoord van Brest is in deze ogen alleen maar een stimulans voor al die minderheden in het eigen, Russische huis om, net als de Sovjet-republieken eerder dit jaar, nu ook uit te breken. Wordt de Unie niet gered dan is “burgeroorlog” het perspectief. “Het verval van de Unie vandaag is het verval van Rusland morgen. Wij zijn voor de markt, maar we zijn geen zelfmoordenaars”, aldus Travkin.

Daarmee is uiteraard nog weinig gezegd over de stemming in het leger, het 3,4 miljoen koppige repressieve apparaat dat de boontjes uiteindelijk zou moeten doppen. De chaos in de krijgsmacht is er groot. De honderdduizenden soldaten die nu uit Oost-Europa, Mongolië en straks ook uit de Baltische landen terugkeren hebben geen perspectief. Huizen zijn er niet. Banen evenmin, mede omdat het militair-industrieel complex, dat altijd zestig procent van het economische potentieel uitmaakte, nu in de vuurlinie van de economische reformisten ligt. Het leidinggevende kader is grotendeels van Russische origine, dat wil zeggen opgevoed in de idee dat de missie van de Sovjet-Unie identiek was aan die van Rusland. De eigen legers die de verschillende republieken her en der willen oprichten zijn er dan ook nog lang niet. Alle formele hiërarchische lijnen lopen nog immer naar Moskou.

De hervormingen in deze verwarde organisatie, die eind augustus zijn ingezet, verlopen stroef. Eind oktober heeft minister van defensie Jevgeni Sjaposjnikov in allerijl wat hoge functionarissen op zijn departement moeten verwijderen, omdat die achter zijn rug om alle beslissingen aan het frustreren waren. Een maatregel waarmee het verzet echter niet gebroken bleek te zijn, getuige het ontslag dat eind vorige week chef-staf generaal Vladimir Lobov werd aangezegd. In opdracht van Gorbatsjov werd Lobov zaterdag vervangen door brigade-generaal Viktor Samsonov, de militaire commandant van St. Petersburg die 19 augustus aanvankelijk Leningrad wilde binnentrekken maar zich uiteindelijk door burgemeester Sobtsjak liet overtuigen dat niet te doen.

In sommiger ogen kan Samsonov de generaal Soeharto of Pinochet van de Sovjet-Unie worden: door hun civiele president benoemd, maar wachtend op een klimaat voor machtsovername.

Hebben de nieuwe, nu nog onbekende putschisten iets opgestoken van de mislukking in augustus? Er is geen peil op te trekken. Als de officieren op wie Alksnis rekent straks wel serieus geweld durven te gebruiken - de putschisten van augustus deinsden daarvoor terug - doemt de vraag op of een militaire interventie in een gigantisch land als de Sovjet-Unie wel mogelijk is en of een machtsgreep in Moskou wel voldoende is om ook de rest van de uitgestrekte vlakte te controleren. Misschien kunnen de putschisten beter een sluiproute nemen - van stad tot stad de noodtoestand afkondigen, zodra broodrelletjes de machtige lokale legercommandanten daartoe aanleiding geven. Zo zouden ambitieuze militairen een heel eind kunnen komen, zeker als de voedselnood komende winter zo nijpend wordt dat grote groepen van de bevolking zich niet meer tot verzet laten mobiliseren.

Denkt het militaire apparaat iets te winnen bij een coup? Vladimir Zjirinovski, de leider van een Russische rapaljepartij die zich "liberaal-democratisch' noemt, speculeerde daar gisteren brutaal op. Het gemenebest-akkoord van de drie presidenten was in zijn ogen “monsterlijk verraad”. Het leger diende daarom onverwijld presidentsverkiezingen te eisen, aldus Zjirinovski. Mocht hij dan worden gekozen, dan zou elke officier een auto krijgen plus maximaal drie hectare grond bij wijze van pensioen. En voor de gewone jongens stelde hij eigen huizen in het vooruitzicht.

Het zijn beloftes van het type "goedkopere wodka' en "Alaska terug' waarmee hij tijdens de Russische presidentsverkiezingen van 12 juni dit jaar acht procent der stemmen wist te halen. Zjirinovski wordt om die reden nog altijd niet serieus genomen. Maar het tij begint wel te keren. In het televisiejournaal wordt hij tegenwoordig gepresenteerd als een normale politicus die je naar zijn mening vraagt.