WDR biedt Duitsers nieuwe kans om Shoah te zien

Mit Kopf, Herz, Bauch und begleitet von Tränen, Duitsl.3-west, 23.15-0.00u. Shoah, donderdag, Duitsl.3-west, 20.00-22.25u. en 22.45-0.40u.; vrijdag, 22.30-0.50u.; zaterdag, 22.30-0.50u.

“Voor mij is de vertoning van de film in Duitsland misschien het allerbelangrijkst. Ik ben er diep van overtuigd dat de film voor de Duitsers zoiets als een bevrijding zal zijn. (..) De film zal lang in hen doorwerken en hen veranderen. Wie hem gezien heeft is niet meer dezelfde. Hij biedt niemand troost, ook de Duitsers niet. Een alibi bestaat niet. Maar men zal er voor het eerst gedetailleerd van kennis kunnen nemen hoe het is gegaan: de vernietiging van de joden. (..) Het wordt waar.

Ook voor de Duitsers is het inmiddels abstract en theoretisch geworden, het is verdrongen. Maar zij kunnen niet ontsnappen, want men kan precies zien hoe deze verdringing functioneert, hoe wat verdrongen is terugkeert in mijn gesprekken met de nazi's. Dat is heel verhelderend voor de Duitse kijkers. Overigens bevat de film geen scènes over het huidige Duitsland, hoewel ik daar heb gedraaid. Maar ik wilde de film zuiver en streng houden, hem niet polemisch maken, zelfs niet aggressief. Het is aan de Duitsers om ermee in het reine te komen.''

Zo liep Claude Lanzmann maart 1986 vooruit op de vertoning in de Bondsrepubliek van zijn in twaalf jaar gemaakte monumentale werk Shoah. Hij deed dat in een interview met Angelika Wittlich, in haar documentaire die de uitzending van zijn werkstuk op het derde Duitse televisienet inleidde. Deze week, ruim zes jaar later, herhaalt de WDR zowel die inleiding (vanavond om 23.15u.) als de ruim negen uur van Shoah (donderdag 20.00u. en 22.45u., vrijdag 22.30u. en zaterdag 22.30u.). Na Waarom Israel (1973) en Shoah (1985) werkt Lanzmann nu aan het slot van zijn drieluik: een documentaire over Tsahal, het Israelische leger, waarmee de overlevenden van de holocaust een antwoord op de geschiedenis gaven en geven. Hij zal over dit laatste project vanavond al iets vertellen.

De WDR heeft de Keulse Sozialshistorikerin Margot Schmidt laten onderzoeken hoe Shoah zes jaar geleden zowel internationaal als met name door Duitsers en hun media is gewaardeerd. De uitkomst van dat onderzoek, dat een woord van Ingeborg Bachmann als titel kreeg (Die Wahrheit ist dem Menschen zumutbar), zal Claude Lanzmann hebben teleurgesteld. De belangstelling voor Shoah - oud-kanselier Willy Brandt sprak destijds van "eine erschütternde Dokumentation' - was in Duitsland destijds heel klein, zeker in vergelijking met de min of meer gelijktijdig uitgezonden Amerikaanse "geromantiseerde' serie Holocaust, die Lanzmann als "onzinnig' kwalificeerde.

In Polen verbood president Jaruzelski zelfs de vertoning van Shoah, dat immers ook zicht geeft op antisemitisme, en de "alledaagse' medewerking aan de moord op de Europese joden, buiten Duitsland. In de Bondsrepubliek was de Sehnsucht nach Normalität volgens een essay van Günther Hoffmann in het weekblad Die Zeit zó groot dat de Duitse Schamschwelle in 1986 blijkbaar al te veel was gezonken om aan het deprimerend-schitterende Shoah - “een geduldige manier om wonden open te trekken” - veel aandacht te besteden.

De WDR wordt gerekend tot de linkerkant van het Duitse medialandschap. De WDR is gevestigd in Keulen, in de deelstaat Noordrijn-Westfalen, die juist dezer dagen het 25-jarig regeringsjubileum van de SPD viert. Margot Schmidts 39 pagina's tellende onderzoek lijkt enigszins te lijden onder een overeenkomstig engagement. De "goede Duitse kijkers' (en de "goede' recensenten) waren destijds, in 1986, vooral aan de "goede' kant van het politieke spectrum te vinden, zo schetst zij haar beeld in brede streken, zij het zonder overtuigende bewijsvoering. Zo gezien verdient de gelegenheid tot "herkansing' die de WDR deze week met Shoah biedt als het ware extra waardering.