Slavisch "Gemenebest' is Unie zonder Gorbatsjov

MOSKOU, 9 DEC. In de keuze van de locatie verschool zich de symboliek en dus de politieke betekenis van nagenoeg alles. Eerst onderling onderhandelen in Brest, de plaats bij de Poolse grens waar de bolsjewieken in maart 1918 hun revolutie via een separate vrede met Duitsland veilig stelden. En vervolgens Minsk, de hoofdstad van Wit-Rusland, promoveren tot het nieuwe centrum van de nieuwe slavische "Gemenebest'. Dat was geen toeval.

Op de keper beschouwd waren deze twee symbolische beslissingen de cruciale feiten van het afgelopen weekeinde. Het waren de welgemikte provocaties waar het om draaide, provocaties van het zuiverste water aan het adres van respectievelijk president Michail Gorbatsjov, de Kazachstaanse president Noersoeltan Nazarbajev en via hem alle islamitische republieken in Centraal-Azië en de Kaukasus en tot slot ook nog aan het adres van de Russische nationalisten in eigen huis.

Wat president Boris Jeltsin van Rusland gisteravond in Brest is overeengekomen met zijn Oekraïense collega Leonid Kravtsjoek en de Wit-Russische president Stanislav Sjoesjkevitsj is naar de letter genomen namelijk minder spectaculair dan het op het eerste gezicht lijkt. Het "akkoord' dat de drie gisteren in Brest achter gesloten deuren hebben opgesteld, bevat veel overeenkomsten met het politieke unieverdrag dat de vermaledijde Gorbatsjov deze maand had willen ondertekenen. Het "Gemenebest' van de drie slavische republieken, zoals het Russische term "sodroezjestvo' wellicht nog het best vertaald kan worden, mag dan wel geen "unie' worden genoemd maar vertoont veel kenmerken van de nieuwe “democratische en confederale unie” die Gorbatsjov voor ogen had.

Er komt één oppercommando over de strategische krijgsmacht, er wordt bij de internationale wapenbeheersings-besprekingen gezamelijk onderhandeld en dus zal ook het internationale beleid van de drie staten in de nieuwe "Gemenebest' op elkaar afgestemd moeten worden. Zelfs het wederzijdse financiële en sociaal-economische beleid zal intens worden gecoördineerd, aldus de akkoorden die gisteren door de drie presidenten en hun premiers zijn ondertekend. Met andere woorden, de gisteravond gecreëerde slavische bond is niet louter een gemeenschappelijke economische maar ook een politieke coalitie.

Als Gorbatsjov er bij was geweest, zou hij er misschien ook zonder dralen mee hebben kunnen instemmen. Maar Gorbatsjov was er niet bij omdat hij er van Jeltsin, Kravtsjoek en Sjoesjkevitsch niet bij mocht zijn. Dat was de eerste provocatie.

Om de afstand nader te te accentueren werden Minsk en Brest gekozen als de plaatsen waar de nieuwe slavische triple-alliantie gestalte zou moeten krijgen. Een slavische bond die aldus het einde moest markeren van de Sovjet-Unie. Zoveel had Boris Jeltsin zaterdag al duidelijk gemaakt in het Witrussische parlement te Minsk toen hij een een toespraak zonder omwegen vaststelde dat de tijd van onderhandelen over een nieuw unieverdrag voorbij was. Sterker nog, dat de onafhankelijke republieken zich nu teweer dienden te stellen tegen pogingen om het oude centrum toch nog enigszins te revitaliseren.

Jeltsin zei het uiteraard niet met zoveel woorden, maar het was de zoveelste nagel die hij daarmee in de doodskist van de politicus Gorbatsjov sloeg. Vorige week dinsdag had Gorbatsjov zich immers in een televisietoespraak tot het gehele volk wanhopig bekend tot een unie waarin er voor hem nog enige macht zou resten. Zaterdagavond herhaalde hij dat in een interview voor de Oekraïense televisie. Ontmanteling van de staatkundige eenheid, zoals die tot nu toe bestond, zou alleen maar leiden tot “anarchie en chaos”, aldus Gorbatsjov die tevens van de gelegenheid gebruikt maakte een aantal malen bijna wanhopig te herhalen dat hij het proces dat deze vrijheid mogelijk had gemaakt was “begonnen”. Alsof het hem nu nog slechts zou gaan om historiografische rechtvaardigheid in deze nadagen van zijn loopbaan, waarin hij openlijk de rol moet spelen van de keizer zonder kleren. Zelfs het presidentschap van het Kremlin, zoals de bevolking vorige week nog grapte, is hem door de keuze voor Minsk als hoofdstad ontnomen.

De provocatie aan het adres van president Noersoeltan Nazarbajev was nauwelijks geringer. Ook hij werd afgelopen weekeinde nadrukkelijk buitengesloten. Hij werd slechts geacht vandaag in Moskou te arriveren om de voldongen feiten aan te horen. Nazarbajev toonde zich daarover gisteravond bij aankomst op het hoofdstedelijke vliegveld Vnoekovo niet erg geamuseerd. Ook hij zei het niet expliciet omdat hem niet veel anders leek te resten dan berusting in de onloochenbare feiten. Maar dat de drie heren in Brest en Minsk hun "Gemenebest' vormden, was niettemin amper voor tweeërlei uitleg vatbaar. De slavische volkeren wensen dominant te blijven, ondanks de passage in het akkoord waarin melding wordt gemaakt van een gemeenschappelijke “euro-aziatische markt”.

Puur kwantitatief is daar is iets voor te zeggen. In Rusland (150 miljoen inwoners waarvan 130 miljoen slaven), de Oekraïne (52 miljoen) en Wit-Rusland (ruim tien miljoen burgers) woont driekwart van de slavische bevolking van het oude imperium en tachtig procent van de totale bevolking van de voormalige Sovjet-Unie. Maar het aantal moslems, die met ruim 45 miljoen nu nog ongeveer twintig procent van de totale populatie uitmaken, neemt snel toe. En bovendien hebben zij enige historisch ressentiment tegen de eeuwenoude christelijke suprematie in het voormalige imperium.

De autoritaire hervormer Nazerbajev, die net als Gorbatsjov de Unie wilde behouden maar de laatste maanden wist dat hij politiek wel op Jeltsin moest koersen, is tot nu toe hun voornaamste representant geweest. Hij heeft in zijn eigen Kazachstan nog weinig last ondervonden van de wel degelijk aan de gang zijnde fundamentalistische renaissance. Elders in Centraal-Azië hebben Nazarbajevs collega's het echter minder makkelijk. De steun die Iran juist dit weekeinde aanbood aan de islamtische deelstaten in centraal-Azië en de Kaukasus (met name Azerbaidzjan) kwam dan ook op een welgekozen moment.

De derde provocatie van Jeltsin, Kravtsjoek en Sjoesjkevitsj zou zich wel eens in eigen huis kunnen voltrekken. Met een slavische "Gemenebest' dat in Minsk resideert, kan de steeds luidruchtiger wordende patriottische beweging in Rusland zich niet identificeren.

In die kring voltrekt zich de laatste weken bovendien een interessante hergroepering. Begin deze maand hebben de bekende televisie-ster Aleksandr Nevzorov uit Sint-Petersburg en de "zwarte kolonel' Viktor Alksnis de beweging Nasji ("De Onzen') opgericht, een organisatie die zegt het “vaderland te willen redden'. Jeltsins vice-president Aleksandr Roetskoj, die zich heeft gekeerd tegen het economische hervormingsprogramma van zijn president maar wel is aangebleven in zijn functie, zou contacten onderhouden met de beweging. Kolonel Alksnis, de Letse Rus die zich heeft ontpopt als een der felste voorstanders van behoud van de Unie en daarbij waarschuwt voor de onvermijdelijkheid van een militaire ingreep, is de laatste week zelfs amper uit de media weg te slaan. In de legerkrant Rode Ster waarschuwde hij eind vorige maand al voor de onrust onder het middenkader van de krijgsmacht, een dreigement dat met name heel serieus is genomen door de "kwaliteitskrant' Izvestia.

Ook president Gorbatsjov lijkt de signalen serieus te willen nemen. Want zaterdag onthief hij generaal Vladimir Lobov, sinds de coup van augustus voorzitter van de chefs van staven, uit zijn functie. Lobov, die de naam had enigszins intellectualistisch bezig te zijn met de hervormingen van de krijgsmacht, werd vervangen door generaal Viktor Samsonov, de militaire commandant van Sint-Petersburg die in augsutus na enig dralen de zijde van de democratische burgemeester Anatolie Sobtsjak koos.