Muzikale historie bij Goebaidoelina

Concert: Rotterdams Philharmonisch Orkest o.l.v. Reinbert de Leeuw. Programma: Sofia Goebaidoelina, "Stimmen ... Verstummen ...' (Eerste symfonie); Olivier Messiaen, "Hymne au Saint Sacrement'; Alexander Skrjabin, "Le poème de l'Extase' (Vierde symfonie). Gehoord: 6- 12, Grote Zaal Doelen, Rotterdam.

Zelden heeft men tijdens een concert het gevoel een historische gebeurtenis mee te maken. Gisteravond tijdens de Nederlandse première van Stimmen ... Verstummen ... van de Russische componiste Sofia Goebaidoelina door Reinbert de Leeuw met het Rotterdams Philharmonisch Orkest werd het medium muziek met zo'n kracht en oorspronkelijkheid de zaal in geworpen dat men klank, ruimte en tijd op een geheel nieuwe manier onderging.

De inzet, met een grote drieklank ergens in de hoogste regionen van het orgel, zette de luisteraar meteen al op het verkeerde been en het leek of hij het lopen opnieuw moest leren. Goebaidoelina's muzikale taal is als een vreemd, wild landschap. Niets herinnert aan de bekende omgeving en toch grijpt het je aan als iets dat ooit heel vertrouwd is geweest.

Kleine gebeurtenissen met een felle, emotionele lading volgen elkaar op in de grootst denkbare contrasten terwijl vanaf het allereerste begin een kosmische wetmatigheid aanwezig is. Er zijn elementen die steeds weer opduiken: een fortissimo inzet die via glissandi in octaven naar boven verglijdt om tenslotte heel zacht als een zeepbel weg te zweven. Of een sidderende grote drieklank waarbij de strijkers in verschillende ritmen hun stok op de snaren laten vallen.

Maar steeds veranderen die elementen door te verschijnen in een andere klankkleur en een nieuwe context. Met het reusachtige palet, waarbij het slagwerk is opgesteld in een halve cirkel achter het orkest, schildert Goebaidoelina niet alleen, zij boetseert, bouwt grote bogen van klankkleur om plotseling kleine, transparant geaquarelleerde vlakken te laten ontstaan waarbij men de onderliggende drager te zien krijgt, ofwel, waar de stilte hoorbaar wordt.

Het stilste moment in Goebaidoelina's symfonie, de cadens voor solo dirigent waarbij het orkest zwijgt, heeft een even grote dramatische kracht als de meest luide passage: de fortissimo octaafsprong die uiteindelijk bij de tiende herhaling resulteert in chaos en ontreddering. In deze muziek is geen moment voorspelbaar en tegelijkertijd is de natuurlijke samenhang onontkoombaar aanwezig.

Dankzij het initiatief en de gepassioneerde inzet van Reinbert de Leeuw werd aan dit vijf jaar oude monument in Rotterdam gestalte gegeven. Dit gedenkwaardige concert, waarbij Messiaens zelden uitgevoerde jeugdwerk Hymne au Saint Sacrement en Skrjabins Poème de l'Extase als substantieel voorgerecht gegeven werden, zal helaas alleen nog een keer door de Radio Wereldomroep worden uitgezonden op een vooralsnog onbekende datum.