GOEIE FOUTEN

Het kerkhof van de wetenschap door Hans van Maanen 171 blz., geïll., Boom 1991, f 24,50 ISBN 90 6009 992 3

Dit is alweer het vijfde boek van Hans van Maanen in vier jaar. Hij is wetenschapsredacteur van Het Parool, en ik zou hem graag als leraar hebben gehad. Hij doet niet leuk, maar hij is leuk. Ook zijn verhalen in Het kerkhof van de wetenschap zijn licht, luchtig, helder en geestig. Ik las ze, zoals je popcorn eet als je honger hebt, doorknabbelend tot het echt op is. Zijn boek, dat gelukkig is gebonden zodat het heel blijft bij het lezen, bestaat uit compact geschreven lessen uit de geschiedenis van de wetenschap met als lering dat de uitzondering de regel ontkracht, uitzonderingen daar gelaten. Er is dan ook geen standaard manier waarop wetenschappelijke theorieën sneuvelen. En er blijkt een glijdende schaal te zitten tussen nooit, niet, nog niet, misschien, niet zonder slag of stoot, ineens, helemaal, half, oneervol en ongemerkt sneuvelen.

Als je volgens een eenvoudige en elegante (dat gaat natuurlijk vaak samen) theorie naar de werkelijkheid kijkt dan lijkt het waargenomene alleen al daardoor vaak die theorie te bevestigen. De "achtergrond' van de waarnemer is immers even belangrijk als wat wordt waargenomen. Een waarneming die niet strookt met de theorie wordt vaak niet gedaan, of veronachtzaamd, of verdonkeremaand, of, als het niet anders kan, met één of meer ad hoc hypotheses aanvaardbaar gemaakt. Tot er, soms, een nieuwe theorie komt die mooier is, of lelijker, en evenveel of zelfs meer verklaart. Dan ontstaat er meestal een controverse, waarbij de oude en de nieuwe theorie beide scherp en inventief worden verdedigd en geformuleerd. Theorieën kunnen vreedzaam coëxisteren, zoals de bekende deeltjes- en golftheorie van licht. Maar meestal wordt dan een van beide theorieën weerlegd (en dat is heus niet altijd de oudste theorie), soms zelfs met één waarneming, proef of bewering.

Zo'n eenvoudige bewering kan soms wat laat komen, zoals het argument van kernfysici die zeiden dat als de "koude fusie' echt gelukt zou zijn zoals gemeld, de experimentatoren een zo hoge dosis radioactiviteit zouden hebben ontvangen dat ze het experiment nimmer hadden kunnen navertellen.

De talrijke voorbeelden in het boek spreken allemaal voor zich. Von Pettenkofer dronk op zijn vierenzeventigste een complete kolonie cholerabacillen om het ongelijk van Koch aan te tonen. Toch bleek ook hij het experiment te kunnen navertellen. Koch zei dat hij hem expres een verzwakte stam had gestuurd en gaf als ad hoc smoes dat alleen "ontvankelijke personen' ziek werden van bacteriën.

Geluk had ook Laveran, die bloed van een malarialijder onderzocht. De korreltjes die hij daarin zag beschouwde men als het gevolg en niet als de oorzaak van malaria. Toch zag hij er onverwachts staarten uitkomen. De korrels bleken levende parasieten, die zich met zo'n staart zelfs kunnen voortbewegen.

Zo hakte Weismann tweeëntwintig generaties muizen de staart af, toch werden de staarten van pasgeboren muisjes niet korter. De evolutiebioloog De LaMarck, die de staarten natuurlijk graag had zien krimpen, lag toen trouwens al lang op het kerkhof, praktisch en theoretisch. Enkele jaren geleden hebben Cairns en Hall bij de bacteriesoort Escheria coli gezien dat deze zijn eigen evolutie kan beïnvloeden. Zij zouden De LaMarck inmiddels graag opgraven, denk ik.

Een uitgestorven "theorie' kan trouwens levendig toegepast worden. Zo merkt het boek fijntjes op dat er artsen zijn, die op reguliere, universitaire manier zijn opgeleid en tegelijkertijd de homeopathie bedrijven. Dat komt, onder andere, omdat tijdens een universitaire studie in Nederland zelden of nooit de geschiedenis van het vak systematisch wordt behandeld. Alleen al daarom is dit boekje vooral A- en OIO's nuttige lectuur. Wat zullen ook zij genieten van het overbekende, maar onvergetelijk mooie verhaal over de beruchte N-stralen (N voor Nancy). Deze stralen werden en zijn nooit aangetoond, maar desalniettemin meteen gepubliceerd in het nog steeds bestaande en eerbiedwaardige tijdschrift Comptes-rendus hebdomadaires des Séances.

Séances? Ruikt dat trouwens al niet naar spiritisme? Of zat er ook al geen Frans in hun pakket?