BIRMA

Forgotten land. A Rediscovery of Burma door Harriet O'Brien 249 blz., geill., Michael Joseph 1991, f 56,75 ISBN 0 7181 3426 5

Kort na de bekendmaking van de toekenning van de Nobelprijs voor de Vrede aan de Birmese oppositieleidster Aung San Suu Kyi - spreek uit als Tsji - kregen de in Nederland wonende Birmezen een brief van hun ambassade, waarin met sancties werd gedreigd als ze tegenover de pers hun mond opendeden over de politieke toestand in hun land. Sinds de staatsgreep van generaal Ne Win in 1962 doet het bewind er alles aan om te voorkomen dat de buitenwereld meer te weten komt van dit land dan in de eigen streng gecensureerde pers te lezen valt.

Boeken die op grond van langdurige observatie deze samenleving pogen te doorgronden, zijn schaars, omdat de bewegingsvrijheid van buitenlanders er zeer beperkt is. Het is niet toevallig dat het beste boek over Birma, Golden earth: travels in Birma van Norman Lewis, verscheen voordat er de dictatuur gevestigd werd (1952, herdrukt in 1983). Voor Harriet O'Brien, die in de jaren zeventig als dochter van een Britse diplomaat haar tienerjaren doorbracht in Rangoon, was dit de reden om haar ervaringen in dit land op schrift te stellen. Impressies van een bezoek in 1990, nu als journalist, complementeren haar beeld.

O'Brien schetst een samenleving die gedomineerd wordt door het leger en door astrologen en waarzegsters. De culturele gebruiken van de Boeddhistische Birmanen leerde ze kennen door de omgang met Daw (mevrouw) Khin Kyi, de weduwe van de "vader des vaderlands' Aung San. Deze Birmese Louise de Coligny was bevriend met de O'Briens, een vriendschap die dateerde uit de tijd dat ze - begin jaren zestig - ambassadrice in New Delhi was.

Astrologen spelen er een belangrijke rol in het Birmaanse leven, zowel op politiek gebied als in het persoonlijke leven. Zij bepaalden bijvoorbeeld de datum voor de nationale staking die de dictatuur op de knieën had moeten brengen: 8-8-'88. Ook in het geven van namen aan kinderen spelen astrologen een sleutelrol; familienamen zijn in Birma onbekend en stamboomonderzoek zal er nooit een geliefd tijdverdrijf voor gepensioneerden worden. De medeklinkers van de naam van het dier dat aan de dag van de geboorte is verbonden - acht in totaal, omdat zeven een ongeluksgetal is, woensdag heeft er twee - bepalen het begin van de naam of van de namen. Die wordt of worden dan door een astroloog bedacht, en mocht deze iets opperen wat niet in de smaak valt, dan stappen de ouders naar een ander.

In 1990 bezocht O'Brien ook het deel van het land dat niet door de generaals wordt gecontroleerd. Ze trok er door het Thais-Birmaanse grensgebied, waar de Karen al meer dan 40 jaar een bloedige en uitzichtloze guerrilla tegen de centrale overheid voeren. Over hun vooruitzichten is ze somber: nu sinds kort Thaise firma's er in hoog tempo de teakbossen kappen, wordt het gebied er steeds toegankelijker voor het centrale leger.

De veelvolkerenstaat Birma is door de generaals onlangs herdoopt in Myanmar, de Birmaanse naam voor het land, alsof ze de hegemonie van de Birmanen wilden beklemtonen. Het is jammer dat de auteur in haar historisch overzicht nauwelijks een poging doet om de opstandigheid van de ethnische minderheden tegen de dominante Birmanen te verklaren. Al zo'n duizend jaar duurt het gevecht van de Birmanen om de hegemonie in dit gebied. O'Briens chronique scandaleuse van de verschillende koningen in de pre-koloniale tijd, die hoofdzakelijk gepreoccupeerd geweest lijken te zijn met het verplaatsen van de hoofdstad en het uitroeien van de eigen familie, leidt af van dat centrale thema van de Birmese geschiedenis. Het bijzondere van Aung San was juist dat hij erin slaagde om de tegenstellingen tussen die volkeren te overbruggen. Een ander hoofdthema in de geschiedenis van Birma is de afkeer van de machthebbers van het Westen. In dit verband hadden de aktiviteiten van de VOC in de 17de eeuw in dit gebied ook genoemd kunnen worden.

Na het indammen van de democratiseringsbeweging dreigde Birma weer het "forgotten land' te worden wat het al zo lang was. De toekenning van de Nobelprijs aan Aung San Suu Kyi is een poging om dat te doorbreken. Dit sympathieke boek is met dezelfde intentie geschreven.