AANVAL OP PEARL HARBOR WAS PLAN BRITS JOURNALIST

Bywater. The Man Who Invented the Pacific War door William H. Honan 337 blz., Macdonald & Co 1990, f 56,35 ISBN 0 356 1935 4

Het plan voor de aanval van 7 december 1941 op Pearl Harbor wordt gewoonlijk toegeschreven aan admiraal Isoroku Yamamoto, de toenmalige opperbevelhebber van de gecombineerde Japanse vloot. Wat Yamamoto nooit openlijk vermeldde, was dat hij zich had gebaseerd op de ideeën van ene Hector Bywater, een Brits journalist, geheim agent en marinedeskundige die al in 1925 de oorlog in de Stille Oceaan tot in detail had uitgewerkt. En wat de admiraal al evenmin naar voren bracht tegenover legertop en keizer, was de wijze waarop volgens diezelfde Bywater het Japans-Amerikaanse conflict onvermijdelijk zou eindigen.

Over deze mysterieuze Brit is nu door William H. Honan een opmerkelijk boek geschreven: Bywater. The man who invented the Pacific War. Hector Charles Bywater werd geboren in Londen op 21 oktober 1884, "Trafalgar Day', de dag waarop de Britten hun beroemdste zeeslag herdenken. Zijn vader leidde een zwervend bestaan als handelsreiziger, spion en leraar Grieks.

Hector Bywater bracht zijn jeugd door in Engeland, de Verenigde Staten, Canada, West-Afrika en Duitsland. Als kind al had hij een bijzondere belangstelling voor marine-aangelegenheden. Terwijl zijn leeftijdgenootjes rugby speelden, verdiepte de jonge Hector zich in de tabellen van Jane's Fighting Ships en Brassey's Naval Annual.

In 1904 begon Bywater zijn journalistieke loopbaan in de Verenigde Staten als verslaggever bij de New York Herald. Zijn eerste berichten betroffen de succesvolle verrassingsaanval van Japanse torpedoboten op de Russische marine in Port Arthur. Een jaar later keerde hij terug naar Londen als Europees correspondent van de Herald voor marine-zaken. Alweer in 1909 vertrok Bywater naar Duitsland, waar zijn jongere broer Ulysses was verbonden aan het Amerikaanse consulaat te Dresden.

Zijn kennis van de marine, zijn beheersing van de Duitse taal en zijn veronderstelde Amerikaanse staatsburgerschap, maken Bywater tot een perfecte spion voor de Britse inlichtingendienst. Hij ontpopte zich al snel tot een moedige, vindingrijke en zeer waardevolle geheim agent. Maar tijdens de Eerste Wereldoorlog verdween zijn enthousiasme. Toen hem in 1918 een jaar betaald verlof werd geweigerd, wees hij woedend de hem aangeboden "Order of the British Empire' van de hand.

VERRASSINGSAANVAL

Na de oorlog werd Bywater een gewaardeerd lid van de "Fleet Street Press Gang', een kring van marine-deskundigen onder leiding van Frederick T. Jane (inderdaad, van Jane's Fighting Ships) met als thuishaven Fleet Street-pubs als "The Old Bell' en "The White Swann' (destijds beter bekend als "Ding Dong' en "The Mucky Duck').

Begin 1920 verscheen zijn eerste column over "Sea Power in the Pacific', het onderwerp waaraan hij zich de rest van zijn leven zou wijden. Dat de een jaar eerder opgerichte Amerikaanse "Pacific fleet' de Stille Oceaan kon beheersen, was een illusie die Bywater graag wilde verstoren. Als Japan bijvoorbeeld de Filippijnen zou aanvallen, betoogde hij, restte de Verenigde Staten weinig anders dan de vloot de Stille Oceaan over te sturen. Een operatie die in oorlogstijd vanwege de grote afstanden en een gebrek aan tussenliggende bases zou grenzen aan zelfmoord. Opmerkelijk genoeg bestond "Plan Orange', het draaiboek van de Amerikaanse marine voor oorlogbij de Filippijnen, uit juist zo'n operatie.

Bywaters scenario was overduidelijk: bij een eventuele oorlog in de Pacific zouden de Japanners beginnen met een massale verrassingsaanval op de Amerikaanse vloot, zoals zij eerder in 1894 de Chinezen en in 1904 de Russen hadden overrompelt. De enige manier om het strategisch dilemma van de reusachtige afstanden te ontlopen, was het bouwen van marinebases in de Pacific, te beginnen bij Guam.

Bywaters boek Sea Power in the Pacific verscheen in mei 1921 en werd in marine-kringen zeer goed ontvangen, niet in de laatste plaats in Japan, waar het binnen twee maanden werd vertaald als verplichte leerstof voor aankomende marine-officieren. Bywaters deskundigheid werd alom geprezen en het was om die reden dat hij in de zomer van 1921 door de Amerikaanse Baltimore Sun werd gevraagd om als tweede buitenlands correspondent - na H. G. Wells - commentaar te leveren op de internationale conferentie over wapenbeperking die dat jaar werd gehouden. De conferentie eindigde met een verdrag over quota voor marine-eenheden, maar volgens Bywater was veel belangrijker dat de Amerikanen tegemoet kwamen aan de Japanse eis om in de Pacific geen bases te bouwen of te versterken.

Vanuit de overtuiging dat Japan met het Verdrag van Washington een groot strategisch voordeel had behaald, ging Bywater in 1924 in discussie met de voormalige onder-secretaris van de Amerikaanse marine, Franklin D. Roosevelt. In het artikel "Can we trust Japan?' had die gesteld dat een Japans-Amerikaanse oorlog onmogelijk was. In zijn reactie betoogde Bywater dat Engeland en Nederland, gezien hun voorgenomen marine-versterkingen, Roose-velts vraag kennelijk al lang afwijzend hadden beantwoord. Maar de latere president, die in 1941 door de aanval op Pearl Harbor zou worden verrast, hield toentertijd vast aan zijn overtuiging dat ""expansie-oorlogen uit de tijd zijn''.

ISLAND HOPPING

Met des te meer verbetenheid wierp Bywater zich op de afronding van The Great Pacific War, zijn fictieve verslag van een Japans-Amerikaans conflict dat hij liet uitbreken in 1931. Na een massale verrassingsaanval op de Amerikaanse vloot, verhaalt dit boek, zouden de Japanners Guam en de Filippijnen veroveren, daarmee het Amerikaanse opperbevel opschepend met het eerder beschreven strategische probleem. Inmiddels had Bywater een oplossing bedacht, die voor zijn tijd tamelijk revolutionair mag heten: "island-hopping', het via amfibische landingen geleidelijk uitbreiden van het aantal uitvalsbases, totdat uiteindelijk Japan zelf binnen bereik zou komen. Maar tot aan het eind van de jaren dertig zouden Amerikaanse bevelhebbers als Eisenhower en MacAr-thur volhouden dat amfibische landingen "volstrekt onpraktisch' waren.

In terugblik is duidelijk dat Bywater The Great Pacific War niet alleen tien jaar te vroeg situeerde, maar dat hij ook de rol van de luchtmacht onderschatte, terwijl hij die van strijdgassen juist weer overschatte. Dat neemt niet weg dat het scenario van The Great Pacific War opmerkelijke overeenkomsten vertoont met het uiteindelijke verloop van de strijd tussen 1941 en 1945, en soms zelfs visionaire momenten kent. In het boek heeft de aanval op de Pacific-vloot zo'n 2500 slachtoffers tot gevolg; bij "Pearl Harbor' waren dat er 2638. Ook bestaan soms grote overeenkomsten in aanvalsroutes en landingsplaatsen tussen het gefingeerde draaiboek van Bywater en de werkelijkheid van de Tweede Wereldoorlog. Wat Bywater natuurlijk niet voorzag, was de komst van de atoombom. In zijn boek eindigt de oorlog wanneer Amerikaanse bommenwerpers boven Tokio vlugschriften afwerpen en de Japanners beseffen dat voortzetting van de strijd zinloos is.

ALCOHOLMISBRUIK

The Great Pacific War verscheen in april 1925 en kreeg lovende recensies. Een van de belangstellende lezers was de marine-attaché van de Japanse ambassade in Washington: Isoroku Yamamoto. Twee jaar later, tijdens een lezing in Japan, werd duidelijk dat de toekomstige admiraal de ideeën van Bywater had overgenomen. De belangstelling van de Japanner ging zelfs zo ver dat hij in 1934, in de marge van de mislukte conferentie over inperking van de marines, Bywater als enige journalist ontving. Honan fantaseert hoe tijdens deze ontmoeting in Londen vitale scenario's ove de tafel zouden zijn gegaan. Maar in werkelijkheid is alleen bekend dat Bywater (die Yamamoto al eens kort in 1930 had ontmoet) bij de gelegenheid whisky dronk.

Dat was mischien een teken aan de wand, want met de Britse marine-specialist ging het snel bergafwaarts. Op 17 augustus 1940 werd hij in Londen dood aangetroffen door zijn huishoudster. De officiële doodsoorzaak luidde: hartaanval na alcoholmisbruik, maar van een goede lijkschouwing kon door de aanhoudende bombardementen geen sprake zijn.

Het mag een speling van het lot heten dat de "uitvinder van de Pacific War' nooit zijn première meemaakte. Maar was het wel het lot? Enkele jaren geleden werd door een oud-collega van Bywater een link gelegd met de plotselinge dood - eind juli 1940, drie weken eerder - van Melville Cox, correspondent voor Reuter in Japan en Bywaters belangrijkste bron van informatie aldaar. Cox stierf na een val uit een raam op de derde verdieping van het hoofdbureau van politie te Tokio. Terwijl in dit geval duidelijk sprake is van verdachte omstandigheden, hoeft dit bij Bywater niet geval te zijn. Maar onherroepelijk rijst de vraag: hoe groot heeft Yamamoto de kans geacht dat juist dit duo - dat al menige onthulling op zijn naam had gebracht - achter de plannen van Pearl Harbor zou komen? De admiraal zelf kan het niet meer vertellen; hij sneuvelde in 1943 bij een Amerikaanse luchtaanval.