Gebroken letters

'Ik ween om bloemen in de knop gebroken.' Iedereen weet van wie deze geladen regel afkomstig is.

Kloos! roept een bolleboos. Nee, Perk! Nee, Boutens! De erudiete redacteuren beginnen door elkaar te schreeuwen. De Winkler Prins wordt erbij gehaald; het staat er natuurlijk niet in. Er staat nog veel meer niet in; daar kom ik straks op terug. Van Dale heeft het ook niet over zijn hart kunnen verkrijgen. Het lemma onder knop in De Dikke is meer dan een halve kolom maar het verhelderend citaat ontbreekt.

Kloos is de auteur. Waardoor heeft deze regel zich een eeuw lang tegen de boycot van de redacties der naslagwerken gehandhaafd? Door de zeggingskracht van de metafoor die zo groot is dat iedereen er gelegenheidsvariaties op kan bouwen. Dit stukje wordt geschreven terwijl Sinterklaasavond nog maar een paar uur verwijderd is; het wordt, hoop ik, gelezen als u een etmaal verder bent. 'Ik ween om letters in 't papier gebroken.'

Over het algemeen worden de eerste schoten op Pakjesavond gelost met het uitdelen van de chocoladeletters. Statistisch valt na te gaan dat er ongeveer één op de honderd in brokken tevoorschijn komt. Onverminderd eetbaar, maar daar gaat het niet om. Een letter, van welk materiaal ook gemaakt, biedt in gebroken toestand een treurige aanblik. Het is een reddeloosheid waarbij je heel even, zelfs voor jezelf bijna onmerkbaar, iets weg moet slikken, zoals dat ook kan gebeuren als je een éénarmig popje of een verveloze dinkytoy met drie wielen zonder banden bij de vuilnisbak ziet staan. Het gaat om de illusie, die, hoe klein ook, voorgoed verloren is. De beginletter van je naam uitpakken en dan meteen twee brokken in je hand houden: dat is geen goed begin van Sinterklaas. Je wilt die letter niet meer opeten maar weer heel maken en koesteren en laten merken dat het zo erg niet is.

Er zijn mensen die dit niet begrijpen. Die houden niet van letters. De anderen hebben de letters ontdekt nog voor ze leerden lezen. Letters waren voor mij als kind afbeeldingen, of figuren, met een eigenschap die ik verder alleen op het gezicht van mensen en sommige dieren herkende. Er waren aardige letters, nondescripte, en letters die ronduit mijn afkeer wekte. Ik had een alfabet van vette zwarte letters die op blokjes waren geplakt. Op één letter werd ik verliefd: dat was de A. Die nam ik overal mee, of ik verstopte hem, één keer zelfs zo goed dat ik hem niet meer kon vinden. Dat heeft nog tot een klein familiedrama geleid. Van de A hield ik evenveel als van mijn beer; of misschien van de A nog meer. Dat zijn van die verschillen die je liever met rust laat. Een andere letter kon ik niet verdragen: de F. Die heb ik in de sloot gegooid; en natuurlijk, later spijt van gekregen. Letters als de P, de W, de C en de H hadden gezichten als de meeste mensen: leeg.

Wie die van letters houdt, heeft er zelf niet een paar uitgevonden?Achterelkaar gezet vormden ze een formule van dusdanige geheimheid dat je er een vertaling in gewone letters naast moest hebben om weer te weten wat het betekende. Dan duurde het natuurlijk niet lang of iemand las de vertaling waarmee ieder geheimschrift dat je daarna uitvond, van een sleutel was voorzien.

Als letterlievende jongen kom je in aanraking met het spijkerschrijft, het Griekse en het Cyrillische alfabet: de vervulling van een droom en een teleurstelling tegelijkertijd, want je ziet tekens waarvan je het bestaan niet had vermoed zowel als andere die je zelf ook al had uitgevonden. De F bijvoorbeeld, in het Grieks en Cyrillisch - een O met een verticaal streepje - had ik al. Een paar duizend jaar te laat. In de WP zul je trouwens vergeefs naar de figuren uit dit letterparadijs zoeken.

Waar komt die gewoonte vandaan, elkaar voor Sinterklaas letters van chocola te geven? Daarover is nog niet veel bekend. Wel weten we dat sommige letters kwetsbaarder zijn dan andere, en een paar waarop je praktisch geen vat kunt krijgen. Alle letters met hefbomen lopen het verhoogde risico dat Kloos bedoelt. De H is gemakkelijk te ontpoten; de M en de N op een andere manier ook. Bij de R hou je een P over die al heel wat moelijker valt te attaqueren. De meeste weerstand bieden de O, de B en de D. Op Sinterklaasavonden zie je dan ook vaak dat degenen met de kwetsbaarste initialen hun letters moeten delen met kinderen die Otto, Bert of Dirk heten.

Het neemt niet weg dat ieder einde altijd weer even aan Kloos doet denken.