Overlevenden van de Pacificoorlog vertellen hun verhaal

Televisie: De Optimisten deel I: zaterdag 7 december, Ned. 3, 20.55-21.55u.. Deel II op 14 december, zelfde tijd, zelfde zender.

Radio: De Ondergang van Indië deel I: vrijdag 6 december, Radio 5, van 11.00-12.00. Delen II t-m V steeds een week later zelfde tijd, zelfde zender.

Van de 150 Nederlandse krijgsgevangenen die zich begin augustus 1945 in de Japanse havenstad Nagasaki bevonden overleefden 142 de atoombom die daar op 9 augustus viel. Van deze overlevenden wonen er op het ogenblik nog naar schatting 25 in Nederland. Jaap Vermeer sprak met hen en stelde in twee programma's van een uur voor de IKON-televisie een evenwichtige en af en toe zeer aangrijpende documentaire samen. Hij noemde zijn werkstuk De Optimisten.

Vermeer, die de afgelopen jaren verschillende radio-documentaires heeft gemaakt over de geschiedenis van de oorlog in de Pacific, heeft over dit gedegen gemaakte tv-werkstuk - zijn eerste - ongeveer een jaar gedaan. Hij heeft de gesprekken op natuurlijke wijze gemonteerd, zodat het soms lijkt of de mensen hun oorlogsherinneringen aan elkaar vertellen.

Het eerste deel van De Optimisten gaat over de reis naar Nagasaki. In dat deel vormt de getuigenis van drie van de twaalf, die op weg naar de Japanse havenstad werden getorpedeerd het dramatisch hoogtepunt. Hoe zij bij die ontsnapping uit het zinkende schip de dood in de ogen zagen is door Vermeer op sobere en ontroerende wijze in beeld gebracht.

Na de scheepsramp waren de beproevingen nog niet voorbij. De overlevenden werden gevoegd bij hun landgenoten in Nagasaki. Van bijkomen was geen sprake. Ook zij werden onmiddellijk onder het harde Japanse dwangarbeidersregime geplaatst. Een deel werkte veelal in de open lucht op de Misubishi scheepswerf, anderen in de fabriek. In Nagasaki kan het 's winters flink vriezen. In de eerste winter stierf 20 % van de gevangenen voornamelijk aan longontsteking. In totaal zijn van de 239 Nederlandse krijgsgevangenen die in Nagasaki arriveerden er 89 aan hun ontberingen bezweken, plus nog eens acht als gevolg van de atoombom.

Een tweede dramatisch hoogtepunt vormt de beschrijving in deel II van het vallen van de bom. Omdat eerst de hele wereld veranderde in een enorme witte, hete vlam en het vervolgens aardedonker werd zegt een van de mensen: “Ik ben dus dood, dacht ik”.

De film eindigt met uiteenlopende reacties van de twaalf over het nut van de atoombom ter beëindiging van de oorlog en tegelijk van hun eigen gevangenschap. Sommigen zijn hun haat jegens Japan nog lang niet kwijt, anderen zijn door hun ervaring overtuigd pacifist geworden.

De Japanse omroepmaatschappij NHK heeft eerder dit jaar een documentaire uitgezonden waarin vier van de twaalf uit de film van Vermeer worden geïnterviewd. De Japanners hebben het accent veel meer gelegd op het vredesaspect dan op de gruwelen die zij hun gevangenen hebben aangedaan. Desondanks is het te hopen dat een Nederlandse omroep deze Japanse documentaire uit zal zenden, om een Japanse visie te leren kennen.

Ook de radio besteedt aandacht aan "Pearl Harbor'. Henk Hovinga heeft uit de vele interviews die hij de afgelopen 15 jaar over de oorlog in de Pacific heeft afgenomen en gebruikt in tal van radiodocumentaires een serie van vijf uitzendingen van ieder een uur samengesteld. Hovinga is er, afgaande op deel I van zijn serie, niet in geslaagd een zelfde emotionele lading aan te brengen als Vermeer. De lijn in zijn verhaal is voor een leek niet altijd even gemakkelijk te volgen. Een voorbeeld: een radiomedewerker in Batavia vertelt Hovinga hoe gouverneur-generaal Tjarda van Starkenborg Stachouwer zich voorbereidt op zijn toespraak tot de Indische gemeenschap de ochtend na de verwoesting van Pearl Harbor. Vervolgens laat Hovinga Tjarda's speech horen van 10 mei 1940 als de Duitsers Nederland zijn binnengevallen. Die historische opname wordt dan wel consequent gevolgd door te berichten over de massale arrestaties van Duitsers en NSB-ers in Indië. Zeker, een interessant verslag, maar de luisteraar is inmiddels de draad van het verhaal aardig kwijt geraakt.