In Kroatië neemt verzet tegen Tudjman toe; President worden "stalinistische methoden' verweten

ZAGREB, 5 DEC. De politieagenten zijn met een zwaar machinegeweer, de Scorpion, bewapend, met helmen en kogelvrije vesten. Op de rijweg hebben zij een versperring van aan elkaar geregen kraaiepoten gelegd. Ze kijken grimmig de straat in. Dit alles is geen bijzonder tafereel in het door de Joegoslavische burgeroorlog getroffen Kroatië. Bijzonder is alleen de reden van deze maatregelen, in alle straten rondom het voornaamste plein van de Kroatische hoofdstad: niet tegen de Serviërs of het Joegoslavische leger, maar tegen andere Kroaten. Het gewapend vertoon rondom het Jelacic-plein is erop gericht een demonstratie van de neofascistische "Partij van het Recht' (HSP) en haar militie, de HOS, te verhinderen.

De talrijke voorbijgangers op deze late namiddag - Zagreb wordt met de toestroom van honderdduizenden vluchtelingen met de dag voller - nemen ook deze nieuwe ontwikkeling in de oorlog voor lief. En HSP-leiders en HOS-militie komen niet opdagen voor hun dagelijkse demonstratie. Maar de neofascisten zijn niet de enigen die protesteren tegen de arrestatie van hun leider, Dobroslav Paraga, en het feit dat de Kroatische president Franjo Tudjman hem, voordat de politicus officieel in staat van beschuldiging is gesteld, in een televisierede openlijk verantwoordelijk heeft gesteld voor een poging tot staatsgreep en samenwerking met de inlichtingendienst van het Joegoslavische leger, de KOS.

“Stalinistische methoden” noemt een vertegenwoordiger van de Kroatische Sociaal-democratische Partij (ex-communisten) de manier waarop Tudjman wil afrekenen met zijn gezworen vijanden van de HSP, die de president defaitisme, gebrek aan gevechtsbereidheid en verkwanseling van het nationaal belang in onderhandelingen met de EG en Servië verwijten. De sociaal-democraten geven, met de rest van de oppositie, over deze jongste ontwikkelingen in de "jonge Kroatische democratie' een persconferentie in het voormalige gebouw van het Centraal Comité in Zagreb.

"Oppositie' is misschien een moeilijk begrip, want de meeste van deze partijen nemen sinds de zomer deel aan een "regering van nationale eenheid', waarin de meerderheidspartij, de nationalistische HDZ, nog steeds de eerste viool speelt. Maar ten aanzien van de arrestatie van Paraga zijn ze plotseling weer oppositie: “Politieke strijd moet niet met politionele middelen worden opgelost”, is een van de gemeenschappelijke opvattingen van de aanwezigen. Wat Tudjman heeft gedaan, aldus een van hen, is laster en derhalve strafbaar. Meer dan twee uur duurt hun persconferentie. De aanwezige Kroatische journalisten schrijven het allemaal braaf op en stellen geen vragen. Vragen, laat staan kritische vragen, worden dezer dagen in Kroatië als minder passend ervaren.

“Volgens mij vecht Tudjman niet zozeer tegen de HSP, want die hebben wel een grote mond maar zijn eigenlijk onbelangrijk”, aldus een kenner van de Kroatische politieke wereld. “Zijn belangrijkste tegenstanders zitten in zijn eigen partij, de HDZ. Nog maar eenderde daarvan staat achter hem, de rest is naar rechts opgeschoven en maakt Tudjman dezelfde verwijten van verraad en defaitisme.” De val en verwoesting van de stad Vukovar, die het symbool van Kroatische moed en defensief vermogen had moeten worden, lijken de frustraties en de agressiviteit onder Kroatische politici hoog te hebben opgejaagd. “Mijn grote angst”, meent voornoemde ingewijde, “is dat er straks aan het eind van de winter een groot en wanhopig tegenoffensief komt van Kroatische zijde. Als dat gebeurt, zijn de aantallen doden waarover we nu spreken kinderspel.”

De Kroatische televisie, scherp gecontroleerd door de HDZ, vertoont vanavond een documentaire over het oorlogsverloop, die één lange aaneenschakeling lijkt van stapels gruwelijk verminkte lijken uit alle delen van het land, en in shock-toestand verkerende getuigen van vijandelijkheden. Tussendoor komen Kroatische functionarissen in beeld, die de bevolking verzekeren dat "alle oorlogsmisdaden' strafrechtelijk zullen worden vervolgd. Het geheel blijkt bedoeld om mensen te overtuigen van de zinloosheid van het "oog om oog, tand om tand'. Voor sommigen lijkt die waarschuwing echter te laat te komen. “Laatst komt hier een jongeman binnen”, zegt een portier van een van de hotels in Zagreb waar een verdieping is ingeruimd voor vluchtelingen uit Vukovar en andere door de oorlog getroffen streken, “en vraagt: is het meisje die en die hier. Ik vraag: waarvoor wilt u haar spreken? Zegt hij: om haar te vermoorden. Waarom, vraag ik, wat heeft ze u gedaan? Zij niets, zegt hij, maar haar vader is een schoft.”

Zagreb is vol van dit soort verhalen, van oncontroleerbare geruchten over afrekeningen in de nacht, van caféruzies die in wapengebruik ontaarden, van verhalen over roofmoorden en duistere schietpartijen. In de poging van Tudjman en het wettige gezag en de politie om enige greep op de situatie in de stad te herwinnen past ook het optreden tegen de HSP en de HOS. Die hebben niet alleen al maandenlang stemming proberen te maken tegen Tudjman, en hem bij iedere denkbare gelegenheid voor landverrader uitgemaakt, maar ook vaak de politiek van de president - een soms ondoorzichtige en verwarde mengeling van vechten en onderhandelen - doorkruist, bijvoorbeeld door het openen van het vuur tijdens wapenstilstanden.

“Gelooft u me, er komen spoedig bewijzen”, zegt de Kroatische minister van informatie, Branko Silaj. Zelf kent hij ze nog niet. De beschuldigingen van Tudjman zijn lang niet mals: zo zou de HOS-militie, in samenwerking met de inlichtingendienst van de vijand, verantwoordelijk zijn voor de val van Vukovar. De suggestie van de president in zijn toespraak was dat HSP en HOS zo hemzelf ten val wilden brengen. Opmerkelijk is dat in de Kroatische openbaarheid veel kritiek wordt geleverd op de arrestatie van Paraga, maar nauwelijks protesten worden gehoord tegen de arrestatie, in Zagreb, van de Kroatische commandant in Vukovar, Mile Dedakovic. Men fluistert dat de wapenzendingen uit Zagreb naar Vukovar onderweg verkocht zijn voordat ze bij de Kroatische verdedigers konden aankomen.

De prijs van Tudjmans optreden is in ieder geval een nieuwe stroom van geruchten: tal van dolkstootlegenden, maar ook paniekerige verhalen over zwaarbewapende HOS-leden die in groten getale van het front op weg zouden zijn naar de Kroatische hoofdstad om Paraga te bevrijden en Tudjman af te zetten. Hoeveel leden die HOS heeft, weet niemand zeker. De schattingen variëren van 1.500 tot 15.000. “Het zijn er niet zoveel”, meent de minister van informatie. “De meesten hebben zich trouwens inmiddels gevoegd in de officiële militaire hiërarchie van het Kroatische leger.”

Terwijl het Joegoslavische leger is begonnen met zijn aftocht uit Zagreb en omstreken, en het gevaar voor oorlogshandelingen in de Kroatische hoofdstad daarmee voorshands geweken lijkt, krijgt Zagreb steeds meer het aanzien van een stad in oorlog. Tussen het elegante stadse publiek herken je meteen de vluchtelingen die met twee truien over elkaar heen hun woonplaats in Oost-Slavonië, West-Slavonië of Dalmatië zijn ontvlucht, wanhopig op zoek naar bekenden en onderdak. Een vrouw vraagt geld om telefoonmuntjes te kunnen kopen: ze heeft haar hoop gevestigd op een vage bekende in Zagreb, maar die heet Babic van zijn achternaam en daar staan er vele honderden van in het telefoonboek. Ze blijven komen, in auto's, in bussen en met onregelmatig arriverende treinen uit Slavonië. In de stationshal slapen 's nachts vluchtelingen, geen idee waar ze heen moeten, geen idee welke toekomst er nog voor hen is nadat ze voor de Serviërs en het Joegoslavische leger uit zijn gevlucht.

De regering heeft een beroep gedaan op de bevolking om niet te vluchten. “Dat speelt de vijand in de kaart, die dan immers zijn gebiedsaanspraken kan baseren op de afwezigheid van Kroaten in een streek”, aldus een verklaring. In de stad Osijek, waar de ondergang van Vukovar zich op grotere schaal dreigt te herhalen, bewaakt de Kroatische Nationale garde streng de uitvalswegen van de stad, en stuurt mannen tussen 16 en 60 terug naar huis, omdat zij moeten meehelpen met de verdediging van de stad. Desondanks neemt in Zagreb het aantal auto's met een nummerbord uit Osijek met de dag toe. Binnen Kroatië, aldus de regering, hebben al bijna een half miljoen mensen hun normale woonplaats of huis verlaten. Kroatië, is het algemene gevoel, is ten prooi aan een catastrofe, en er lijkt bijna niemand te zijn die het einde al in zicht heeft.

Ter gelegenheid van zijn strijd tegen de neofascistische HSP en HOS heeft president Tudjman zich deze week voor het eerst kritisch uitgelaten over de NDH, de fascistische vazalstaat uit de oorlogsjaren, waarmee Tudjmans vijanden koketteren. Ook sprak hij in zijn toespraak deze week zijn gehoor aan met "Kroatische volkeren', daarmee een onverwacht begrip tonend voor het feit dat Kroatië een veelvolkerenstaat is, met meer dan alleen "Kroatische broeders en zusters'. “Het is alles te laat, de Servische opstand is niet meer met verzoenende woorden te stoppen”, meent de kenner van de politiek in Zagreb. “De Serviërs in de afgescheiden gebieden luisteren niet meer naar de president en de Kroaten ook nauwelijks meer. Waar zal dat alles straks eindigen, vooral nadat straks de nederlaag definitief zal blijken? In een pogrom tegen de 600.000 Serviërs in Zagreb?” Nu al hoort men dat in bedrijven en op kantoren iedereen aan het uitmaken is wie nu precies Kroaat is, en wie Serviër. “Nog zijn het grapjes, maar toch, steeds vaker hoor ik opmerkingen in de trant van "je hebt wel een Servische moeder, maar toch ben je een van de onzen”, aldus een journaliste.

Op het Jelacic-plein komt het inmiddels toch nog tot een demonstratie, niet van de HOS- en HSP-aanhangers, maar een kennelijk spontaan gesprek tussen voorbijgangers dat twee van hen aanleiding geeft tot het houden van een redevoering. “Ik ben niet van de HOS, maar ik wil zeggen dat ik dit vreselijk vind”, zegt een jongeman. “We vechten toch voor de democratie, niet om meneer Tudjman hier zijn politieagenten op het Kroatische volk te laten richten? Dit is erger dan de communisten.” Na een paar minuten komen twee agenten in burger, en arresteren een der omstanders, een opgewonden man die verwarde dingen stond te roepen en de Hitler-groet bracht. De rest van de aanwezigen verspreidt zich ijlings.