Acties volop, nu nog het regenwoud behouden

In de meeste westerse landen zetten milieugroepen zich in voor het behoud van het tropisch regenwoud. Langzaam komt er enige samenhang in de acties.

In Duitsland heeft de Arbeitsgesellschaft für Regenwald- und Artenschutz onlangs in 60 gemeenten actie gevoerd om aandacht te vragen voor het tropisch regenwoud.

In België heeft de Steungroep Inheemse Volkeren voorkomen dat in de haven van Gent een opslagterrein zou worden aangelegd waar tropisch hardhout met als eindbestemming andere landen in Europa zou worden opgeslagen en verhandeld.

In Engeland hopen de organisatoren van het "Programme for Belize' nog voor het einde van het jaar de tienduizendste koper van een lapje oerwoud te kunnen registreren.

In Nederland verloopt de actie "Kappen met kappen' van de Novib boven verwachting. En de mondiaal gevoerde actie "Ban Japan' - bedoeld om het land dat de grootste hoeveelheden tropisch hardhout importeert wakker te schudden - krijgt binnenkort een nieuwe impuls, al heeft het handelshuis Mitsubishi zich hersteld van de eerste aantijgingen.

"Tien jaar geleden moest de eerste actie tot behoud van het regenwoud van enige betekenis nog op touw worden gezet', vertelt Chris Enthoven, coördinatrice tropische bossen van IUCN-ledencontact, de Nederlandse afdeling van de International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources. De IUCN, een overkoepelende, wetenschappelijk gerichte organisatie waarvan naast particuliere instellingen ook staten lid zijn, werd in 1948 opgericht. ""Dat is dus nog niet zo gek lang geleden en toch kunnen we al zeggen dat al die acties effect hebben. Klakkeloos wordt er nergens meer gekapt, met uitzondering van Maleisië. Daar schijnt men er vanuit te gaan dat over een jaar of tien toch al het oerwoud in Sarawak zal zijn verdwenen en dus huldigt men het standpunt er daarom nog maar uit te halen wat er in zit.''

Maar voor andere landen kan ze voorbeelden noemen van hoopgevende ontwikkelingen. ""In Thailand voeren boeren al jarenlang actie tegen de vervuiling van de rivieren en de erosie die gepaard gaat met het kappen van bomen op de berghellingen. Eerst leverden die protesten niet veel op, maar toen er in '89 een grote overstroming plaatsvond, ging de regering om en stelde een algeheel kapverbod in.''

De regering in Uganda heeft volgens Enthoven een soortgelijk besluit genomen. ""Voor eigen gebruik mag er nog wel gekapt worden, maar er mag geen hout meer worden uitgevoerd. En in Ghana, waar nog maar kleine stukjes oerwoud over zijn, geldt nu een kapverbod voor bedreigde boomsoorten.''

Ondoodringbaar

Deze Afrikaanse succesjes doen vermoeden dat het werk van de diverse milieugroeperingen effect sorteert. Maar schijn bedreigt. Enthoven: ""Juist in Afrika krijgen we nauwelijks iets voor elkaar. In tegenstelling tot andere werelddelen, is de plaatselijke bevolking slecht georganiseerd.'' Niet-gouvernementele organisaties (NGO's) ontbreken, zodat er niemand is voor wie er in de bres kan worden gesprongen. ""Waren de Pygmeeën maar zo georganiseerd als de rubbertappers in Brazilië!''

Toch wordt het Centraalafrikaanse oerwoud volgens haar niet in dezelfde mate bedreigd als de oerwouden in Zuidoost-Azië of Latijns Amerika. ""In Zaïre bijvoorbeeld ontbreekt elke vorm van infrastructuur, het oerwoud is er vrijwel ondoordringbaar. Bovendien is de landhonger er niet zo groot als in Zuid-Amerika en staan de commercieel interessante boomsoorten er veel minder dicht opeen dan in Indonesië en Maleisië.''

Zijn er in Afrika dus nauwelijks bedreigde autochtonen die de helpende hand kan worden toegestoken, in Latijns Amerika is daar geen gebrek aan. De Cayapó indianen in Brazilië bijvoorbeeld roerden in '89 succesvol de trom. De aandacht die zij vroegen vooor een project van de elektriciteitsmaatschappij Eletrobras, waarbij opnieuw een groot suk oerwoud zou veranderen in een stuwmeer voor energieopwekking, vond gehoor. De lening van vijfhonderd miljoen dollar die de Wereldbank aan Eletrobras wilde lenen ter financiering van het project, werd bevroren. De Amerikaanse milieubeweging en de IUCN (International Union for the Conservation of Nature, de wetenschappelijke organiastie waarvan ook staten lid zijn) hadden met succes gelobbyd bij de leden van de bank om tegen te stemmen.

Volgens Enthoven bestaan veel van de activiteiten van de Amerikaanse milieugroeperingen uit lobbywerk. ""De groep Bank Information Centre volgt nauwgezet de plannen van de Wereldbank, toont met rapporten aan wat er mis is aan die plannen en bestookt vervolgens de leden van het Congres en de vertegenwoordigers bij de Wereldbank met die opvattingen.''

Zo zet de Amerikaanse afdeling van Friends of the Earth zich in om het Tropical Forestry Action Plan gewijzigd te krijgen. Dit plan is een gezamenlijk initiatief van de FAO (Food and Agriculture Organisation), de Wereldbank, het World Resources Institute en het United Nations Development Programme, en wil een raamwerk bieden voor het kanaliseren van gelden voor bosbeheer, en nationale regeringen helpen bij het formuleren van zo'n beheer.

Volgens Friends of the Earth zal het plan evenwel een tegengestelde uitwerking hebben, omdat het te technocratisch van opzet zou zijn en omdat het de dieper liggende oorzaken van ontbossing niet aanpakt. Friends of the Earth zou liever zien dat er iets aan landhervorming werd gedaan, zodat landloze boeren niet langer gedwongen worden de oerwouden in te trekken om zich een stuk grond toe te eigenen.

Ook tijdens de bijeenkomst van de Wereldbank in Bangkok in oktober is gepoogd het plan bij te stellen. Niet minder dan 500 NGO's hielden toen een schaduwbijeenkomst onder het motto "Development as if people mattered'. Paul Wolvekamp van de Nederlandse organisatie Both Ends, een deels door de overheid gesubsidieerde instelling bedoeld om milieugroeperingen in Derde-Wereldlanden te ondersteunen, was een van de deelnemers: ""Op een eerdere bijeenkomst dit jaar van alle betrokken partijen was overeengekomen dat met het Tropical Forestry Action Plan andere doelen zouden worden nagestreefd. Nu die doelstellingen zijn bijgesteld, blijkt zowel de Wereldbank als de FAO er zich niet meer zo voor te willen inzetten.''

Dat betreurt Wolvekamp, want volgens hem is het hard nodig dat er een internationaal platform bestaat, al was het alleen maar om weerbarstige nationale overheden tot andere gedachten te brengen.

Compenseren

Minder moeite hebben milieugroeperingen met het initiatief van een Amerikaanse energiebedrijf om de uitstoot van CO2 uit de schoorsteen van de eigen centrale te compenseren door in Guatemala een bosbouwproject te financieren.

In Nederland is dit idee overgenomen door de Samenwerkende Elektriciteits Produktiebedrijven. De SEP heeft de stichting FACE (Forest Absorbing Carbondioxide Emission) opgericht en een van de eerste projecten in de tropen die FACE zal financieren, behelst de rehabilitatie van een 3000 hectare groot en zwaar gedegenereerd oerwoud in het oosten van Kalimantan. Doel is te onderzoeken of de commercieel aantrekkelijke houtsoorten van het oerwoud, zoals meranti, plantagegewijs gekweekt kunnen worden. Voor de eerstkomende drie jaar van dit project heeft FACE 2,5 miljoen gulden uitgetrokken.

De Vereniging Milieudefensie volgt deze plannen van FACE evenwel met scepsis: de publiciteit die het plan ongetwijfeld krijgt zou afleiden van de desastreuze ontbossingen elders op dit eiland, dat voor het grootste deel aan Indonesië toebehoort, maar waarvan Sarawak en Sabah deel uitmaken van Maleisië.

Het zijn vooral Japanse bedrijven die hier grote concessies hebben verkregen. En het is op verzoek van de Japanse milieugroepering Jatan (Japan Tropical Action Network) aan de internationale milieuorganisaties geweest dat die praktijken aan de kaak zijn gesteld. Saskia Ozinga van Milieudefensie heeft de Actie Ban Japan voor Nederland gecoördineerd. ""Wij hebben ons vooral tegen het handelshuis Mitsubishi gekeerd. Voor het hoofdkantoor in Amstelveen hebben we een boomstam op een Mitsubishi laten vallen en verder hebben veel bestuurders van zo'n auto een kaartje onder hun ruitewissers aangetroffen.''

De bedoeling daarvan was dat de automobilisten dit opstuurden naar het hoofdkantoor als ze van hun afkeuring van de houtkap wilden laten blijken. Ozinga: ""Er is zeer goed gevolg gegeven aan deze oproep, zozeer zelfs dat Mitsubishi gemeend heeft iets terug te moeten doen.'' Zo hebben alle Japanse schoolkinderen pas geleden een stripverhaal gekregen, gepubliceerd met subsidie van het ministerie van Onderwijs. ""In dat verhaaltje schildert Mitsubishi zich juist af als de grote redder van het regenwoud!''

Over Misubishi stelt Milieudefensie samen met zusterorganisaties in veel andere Europese landen - verenigd in de European Rain Forest Movement - een rapport op, dat binnenkort moet uitkomen. ""Dan krijgt de actie Ban Japan een nieuwe impuls'', voorspelt Ozinga.

Binnen Nederland werkt Milieudefensie samen met onder andere de Novib en Konsumentenkontakt in de campagne "Hart voor het Regenwoud'. Konsumentenkontakt bewerkt de doe-het-zelfzaken om die te overreden de knutselaar minder tropisch hardhout aan te bieden, terwijl Novib de actie "Kappen met kappen' voert. ""Daarmee streven we een drieledig doel na'', legt P. Hupperts, de campagnecoördinator, uit. ""Bewustwording, fondswerving en lobbyen bij Nederlandse parlementariërs om het regeringsstandpunt "Tropisch Regenwoud', dat op 9 september door de Kamer is aangenomen, in gunstige zin bij te stellen.''

Onder andere door schoolkinderen die een sponsorloop hebben georganiseerd, heeft "Kappen met kappen' 3,5 miljoen gulden opgebracht. ""Grofweg 6 ton daarvan zullen we besteden aan ons project voor de rubbertappers in Brazilië. Met dat geld willen we hun organisatie versterken. Kunnen ze een bootje aanschaffen, een telefoon- of radioverbinding tot stand brengen, een gebouw aankopen en inrichten om vergaderingen te kunnen beleggen, dat soort dingen.''

Dayaks

Een ongeveer even groot bedrag zal gaan naar projecten in Maleisië. Hupperts: ""Het meeste geld gaat daar op aan allerlei vormen van steun aan de Dayaks. Deze bewoners van Sarawak worden door de regering van Maleisië achter slot en grendel gezet wanneer ze wegen blokkeren waarover het hout uit hun oerwoud wordt afgevoerd. Door juridische ondersteuning te bieden hopen we ze vrij te krijgen.''

De Dayaks zouden er ook bij gebaat zijn als Nederland een importstop zou afkondigen van hardhout uit Sarawak. ""Een ander deel van onze actie bestaat daarom uit het onder druk zetten van parlementariërs om die stap te zetten. Hoe dat afloopt, wordt duidelijk als de Kamer de moties behandelt die zijn ingediend naar aanleiding van het regeringsstandpunt Tropisch Regenwoud.'' Inmiddels heeft de regering de Kamer per brief, gedateerd 23 oktober, laten weten niet bereid te zijn een importstop af te kondigen.

Ruilhandel

Ook het Wereld Natuur Fonds zet zich in voor het behoud van het tropisch regenwoud. Niet minder dan 100 projecten, verdeeld over alle continenten, omvat het actiepakket. Betrekkelijk nieuw is het onderdeel "Debt for Nature Swap', waarbij een Derde-Wereldland een deel van zijn buitenlandse schuld afkoopt door in natuurbehoud te investeren.

Chris Elliot, bosdeskundige op het hoofdkantoor van het Wereld Natuur Fonds in het Zwitserse Gland: ""Een paar jaar terug hebben we op die manier een deal gesloten met Ecuador. Voor een bedrag van 10 miljoen dollar hebben wij het beheer van een stuk oerwoud in het oosten van het land en een deel van de Galapagos-eilanden overgenomen.''

Binnenkort verwacht hij een soortgelijke overeenkomst te kunnen sluiten met de Filippijnen, al zullen de onderhandelingen over het afkopen van een Japanse vordering nog wel enige tijd in beslag nemen.

In 1987 werd deze "ruilhandel' voor het eerst in praktijk gebracht. Er werd verwacht dat het een grote vlucht zou nemen, omdat het mes aan twee kanten sneed: de ontwikkelingslanden raakten iets van hun vaak enorme buitenlandse schulden kwijt en het regenwoud werd behouden. Elliot verklaart waarom het toch niet zo'n hoogvlieger is geworden. ""De eerste vordering op een land kun je voor weinig geld overnemen, omdat de algehele verwachting is dat die toch niet zou worden afgelost. Maar een tweede keer stellen partijen zich voorzichtiger op, omdat ze gemerkt hebben dat een "afgeschreven' vordering toch iets waard blijkt te zijn.''

Het Wereld Natuur Fonds beschouwt Debt for Nature Swap slechts als een van de vele manieren om de oerwouden veilig te stellen. ""Het is beslist niet hèt instrument om regenwouden te beschermen of het immense schuldenprobleem van de Derde Wereld op te lossen'', aldus Elliot.

Wat dat betreft is de - eind oktober opnieuw uitgesproken - verzekering van de Braziliaanse minister van Justitie dat er 82 miljoen hectare ""Indianenland zullen worden gedemarqueerd'' een belangrijker stap vooruit. Eerder dit jaar deed president Gaviri zelf deze belofte, waarschijnlijk met in zijn achterhoofd de grootscheepse milieuconferentie die in 1992 in zijn land zal worden gehouden. Voor het oog van de wereld wil hij laten zien dat Brazilië ook bijdraagt aan het behoud van het tropisch regenwoud en zijn bewoners.