Gorbatsjov professor

Gesteld dat er nu een dringende reden zou zijn, een topconferentie te houden op de manier waarmee we vertrouwd zijn geraakt: wie zouden daar dan verschijnen? Bush vanzelfsprekend, maar verder? Dat deze vraag kan worden gesteld, geeft al aan hoe grondig het leiderschap in de rest van de industriële wereld is veranderd.

Gorbatsjovs politieke einde als "wereldleider' nadert of heeft zich misschien al voltrokken. De mislukte staatsgreep in augustus is voor hem het begin geweest van een klassiek drama dat onherroepelijk naar de ondergang voert: de held, in de greep van zijn aartsvijanden, wordt gered door zijn bondgenoot die ook zijn rivaal is. Zijn redding wordt zijn nederlaag.

In het verslaan van de putschisten was Jeltsin wel de onbetwiste held, maar de volgende fase van het drama heeft geleerd dat hij het niet tot het niveau van Gorbatsjov wist te brengen. Dat was al moeilijk omdat zijn politieke doel een trede lager ligt: ontbinding van de supermacht ten behoeve van de zelfstandigheid der republieken. Terwijl de uitvoering van dit programma spectaculair vordert, blijkt dat de initiator als aankomend staatsman zichzelf heeft opgeheven. Jeltsins leiderschap verdwijnt zodra het doel, de ontbinding van de Sovjet-Unie, is bereikt. Daarna zou het verbazing wekken als hij meer in zijn mars had dan voor een moedig volkstribuun is vereist.

De nekslag voor Gorbatsjov is de zeer snelle internationale erkenning van de Oekraïne. De stembussen waren nog niet leeggeschud of de gelukwens van Bush was al bezorgd. Die snelheid is van nog groter betekenis dan de erkenning zelf. Hebben de laatste wereldleider en de ex-wereldleider elkaar nog door de telefoon gesproken voor het zo ver is gekomen? Dan is het niet meer dan een beleefdheidstelefoontje geweest. De haast waarmee de nieuwe staat is begroet bevestigt niet alleen zijn aanwezigheid, maar vooral ook de afwezigheid van het centraal gezag in Moskou: daar valt niets meer te raadplegen.

Wanhopig waarschuwt de ex-leider. Hij wordt gedreven door een gevoel voor verantwoordelijkheid dat door de feiten is achterhaald. Maar als hij niet meer de macht heeft zijn waarschuwingen door daden te laten volgen, wil dat nog niets zeggen over zijn mate van gelijk. Het uiteenvallen van de Unie dreigt te worden gevolgd door een alzijdige burgeroorlog die een onherstelbare chaos zal veroorzaken.

Het hele jaar al is er sprake van de mogelijkheid dat de Sovjet-Unie het "Joegoslavische model' zal volgen. Een dergelijke speculatie - als die een grond van waarheid heeft - volgt haar eigen ontwikkeling: van theoretisch denkbeeld naar een toestand die men zich concreet begint voor te stellen. Het resultaat van het referendum in de Oekraïne is een krachtige aansporing om het scenario van de ontbinding verder tot ontwikkeling te brengen. Daar bevindt zich weldra een staat met een bevolking van 53 miljoen en strijdkrachten die waarschijnlijk ruim voorzien zijn van kernwapens. Dat is de eerste zekerheid.

De tweede is dat de Oekraieners, die zich nu in een toestand van hoopvolle opwinding bevinden, weldra van een koude kermis thuis zullen komen. Kiev nù doet denken aan Moskou een jaar of vier geleden, toen men daar nog niet beter wist of glasnost en perestrojka waren een soort simsalabim waarmee de poort naar de paradijzen van het Westen zouden worden geopend. Maar evenmin als in Rusland zelf of in welke republiek dan ook, zijn in de Oekraïne de voorwaarden tot een snelle verhoging van de levensstandaard aanwezig; ook daar lijdt het bestuur onder de formidabele resten van een logge en corrupte bureaucratie. Na de illusie komt de kater.

In het Westen heeft men met het leiderschap in de Oekraïne geen ervaring. Moet er op langere termijn rekening worden gehouden met het "Moskouse model': een langzame ontgoocheling, een verlangen naar de oude zekerheid dat op den duur sterk genoeg zal zijn om daar een paar putschisten van het oude regime een kans te laten wagen?

Het "Joegoslavische model" en de tot nog toe minder ernstige ontwikkelingen in Roemenië en Tsjechoslowakije hebben Europa inmiddels veel geleerd. In de centralistisch bestuurde staten van het communisme zijn nationalistische aandriften van onvoorstelbare kracht gefrustreerd. Die breken nu baan, reactionair en vernietigend. De kern van de les die Europa iedere avond op de televisie al meer dan een half jaar aanschouwelijk leert, is dat het tegen deze uitbarstingen van zelfvernietiging in "eigen huis' machteloos is. Het "Huis Europa', Gorbatsjovs droomformule van een jaar of twee geleden, ontwikkelt zich tot een nachtmerrie. Het is nu ongeveer twee jaar geleden dat er in Europa een einde kwam aan de voorspelbaarheid van de politiek. De sindsdien gegroeide rijkdom aan mogelijkheden heeft ons verrassing op onthutsing bezorgd; een nieuwe continuïteit die vooral bestaat uit het gebrek daaraan.

In Maastricht zal volgende week een poging worden gedaan, een nieuwe fase te beginnen in het beheer van de Westelijke vleugel in het Huis Europa. Daarmee kan nooit succes worden bereikt als wij hier niet kunnen helpen verhinderen dat de Oostelijke vleugel verder instort. Dit betekent in de eerste plaats dat in het Oosten nieuwe gesprekspartners moeten worden gevonden die, ook door het feit dat zij onze partners zijn, geloofwaardiger worden voor degenen door wie ze zijn aangesteld.

In het Oosten blijkt dringende behoefte te zijn aan nieuwe leiders van het formaat Gorbatsjov, nadat die in vijf jaar van moordende ontwikkeling is verbruikt. Men zou hem een hoogleraarschap aan een Europese universiteit moeten aanbieden om het maximale profijt uit zijn ervaringen te trekken, en daarbij het verlies van zijn definitieve politieke ondergang te vermijden. Intussen hoort het ook tot de verantwoordelijkheid van de Westelijke Europese vleugel, in het Oosten de constructieve gesprekpartners te helpen kweken die we in Joegoslavië missen, op straffe van een mogelijke Joegoslavische reprise in het groot.