Referendum bevestigt stabiele klimaat Oekraïne

MOSKOU, 3 DEC. De Oekraïne doet niet meer mee. Leonid Kravtsjoek, de nieuwe president van deze nieuwe Europese grootmacht, wil woord houden. Wat hem betreft komt er geen Unie van Soevereine Staten (USS) met Rusland als centrum en Moskou als hoofdstad. Kravtsjoek heeft daarmee de confederale staat opgeblazen nog voordat die er is.

Nadat het centrale stembureau gisteren de officieuze uitslagen van de verkiezingen had gepresenteerd en duidelijk was geworden dat Kravtsjoek waarschijnlijk in één ronde tot staatshoofd was gekozen - tot het laatste proces verbaal gaat in de voormalige Sovjet-Unie tijdens verkiezingen alles bij benadering - verklaarde de nieuwe president dat hij het Unieverdrag niet zal ondertekenen. Kravtsjoek heeft slechts vertrouwen in een samenwerkingsverband zoals de Europese Gemeenschap dat nu kent. Geen verticale maar louter horizontale banden, is zijn devies.

Voor de presidentsverkiezingen en het referendum van zondag had Kravtsjoek dat ook al verschillende malen gezegd. Maar dat werd toen niet door iedereen geloofd. Kravtsjoek was immers de man die tot de zogenoemde staatsgreep van 19 augustus loyaal was aan Unie-president Michail Gorbatsjov en diens verlangen de Sovjet-Unie bijeen te houden. Pas na die maandag de 19de begon hij zich te ontpoppen als Oekraïens nationalist. Een “raadsel”, vonden ze in Kiev. Want was deze metamorfose nou echt gemeend of politieke tactiek, zo bleef de vraag.

Dat is nog steeds de kwestie. Maar Kravtsjoek heeft onmiskenbaar gekozen voor continuïteit in zijn politieke gedrag. De uitslagen van het plebisciet over de onafhankelijkheid en de presidentsverkiezingen hebben hem daartoe ook alle aanleiding gegeven.

Meer dan tachtig procent van de bewoners van de Oekraïne heeft zich zondag namelijk voor volledige onafhankelijkheid uitgesproken. Een percentage dat illustreert dat het nieuwe Oekraïense zelfbewustzijn niet alleen een zaak is van radicale nationalisten, ex-dissidenten of de Schrijversbond. Ook daar waar de Russische bevolking bijna even groot is als de Oekraïense hebben de kiezers zich en masse uitgesproken voor zelfstandigheid. Voor zondag was de nationalistische beweging bang dat het referendum de Russische schrijver Aleksandr Solzjenytsin wel eens in de kaart zou kunnen spelen. Vanuit Vermont (USA) had die voorgesteld om de grens van de nieuwe Oekraïne te trekken langs de grens van de districten die in meerderheid "ja' hadden gezegd. Met andere woorden, als bijvoorbeeld Loegansk, Donetsk of Nikolajev "nee' zouden stemmen, zou de Russische president Boris Jeltsin hier zijn territoriale claims moeten zien te verwezenlijken.

Maar Loegansk en Nikolajev hebben geen "nee' geantwoord. In Loegansk (het voormalige Vorosjilovgrad) toonde maar liefst zeventig procent zich voor onafhankelijkheid en in Donetsk meer dan tachtig procent. Zelfs op de Krim, het weer door Tataren bewoonde schiereiland dat door de Oekraïners al haast was opgegeven, bleek 52 procent los van Rusland en de Unie te willen. Het toont aan dat een grote meerderheid van de bevolking, ongeacht haar etnische achtergrond, de komende onafhankelijkheid wil zien als een politieke breuk met het eeuwenoude centralisme waar het Russische rijk altijd op geschoeid is geweest.

Exit Solzjenytsin. Maar vooral ook: beperkte speelruimte voor Kravtsjoek als hij zich onder zijn verkiezingsbeloften zou willen uitdraaien. Want zijn persoonlijke overwinning in de presidentsverkiezingen was met 56 procent van de stemmen wel overtuigend maar toch ook weer zo bescheiden dat hij het zich niet kan permitteren geheel op eigen kompas te varen. Het curieuze van het spectrum van de zes kandidaten van zondag was namelijk dat Kravtsjoek er niet in het centrum figureerde maar ter rechterzijde. Alle andere pretendenten waren radicaler dan Kravtsjoek en waren tevens authentiekere vertegenwoordigers van de nationale wederopstanding. Zijn belangrijkste concurrent Vjatseslav Tsjornovil, de politieke leider van Galicië, behaalde bijvoorbeeld bijna 27 procent der stemmen. Veel meer dan aanvankelijk was voorspeld. Kravtsjoek kan Tsjornovil en de andere nationalisten niet neutraliseren door naar de andere kant te gaan leunen. Hij kan het zich evenmin permitteren de coalitie voort te zetten met het oude communistische ambtenarenapparaat, tot nu toe gepersonifieerd in premier Vitold Fokin.

Omgekeerd heeft de nationale volksbeweging (Roech) nu ook geen reden meer om haar oppositie tegen Kravtsjoek voort te zetten. De president heeft haar programma immers bijna van a tot z overgenomen. De leiders van Roech lieten gisteren derhalve blijken dat ze het spel nu meespelen omdat ze Kravtsjoek willen dwingen tot een "grote coalitie'. Kortom, het plebisciet en de verkiezingen hebben het redelijk stabiele politieke klimaat in de Oekraïne bevestigd en gesanctioneerd.

En dat maakt de kansen voor Rusland om de Unie alsnog te behouden geringer. Alle partijen zijn gebonden aan een nieuwe realiteit. Het worst case scenario waar men in Kiev vorige week nog bang voor was (een verdeelde bevolking en dus mogelijkheden voor Russische nationalisten om het vuur op te stoken en vervolgens van Moskou interventies te eisen) is uitgebleven. De Russische president Jeltsin heeft dat onmiddellijk onderkend. In een verklaring liet hij gisteren weten dat hij gaat onderzoeken hoe Rusland zo snel mogelijk diplomatieke betrekkingen kan aanknopen met de 52 miljoen zielen tellende Oekraïne.

Alleen Michail Gorbatsjov heeft nog geen eieren voor zijn geld gekozen. Vorige week riep hij nog dat een onafhankelijk Oekraïne, buiten de nieuwe USS om, een gevaar voor de “hele wereld” zou kunnen zijn. Gisteren was Gorbatsjov een van de allereersten die Kravtsjoek feliciteerde, maar vanochtend waarschuwde hij dat afscheiding van de Oekraïne oorlog kan brengen en “een catastrofe voor de wereld” inluidt.

Rusland en Moskou voelen zich natuurlijk niet gelukkig met de recente besluiten van de Oekraïeners. Die raken de Russen namelijk hoe dan ook diep in hun nationale ziel. Dat moet er een keer uitkomen. In harde onderhandelingen over olieprijzen, gasvoorraden en kernwapens, kleine pesterijen dan wel anderszins. Het onthechtingsproces tussen "groot' en "klein' Rossia is pas begonnen.