President van Niets

DE UITSLAG VAN het referendum in de Oekraïne is een nieuwe nagel in de politieke doodkist van Michail Gorbatsjov. Met een meer dan duidelijke meerderheid hebben de Oekraïeners te kennen gegeven de Sovjet-Unie te willen verlaten en zich als onafhankelijke en zelfstandige staat bij Europa te willen voegen: na de drie Baltische landen, Kroatië en Slovenië de nieuwste loot aan de Europese tak.

De politieke en vooral de economische gevolgen van de Oekraïense afscheiding zijn voorlopig moeilijk te overzien. Maar duidelijk is dat het idee van een nieuwe confederatie van Sovjet-republieken, elk met een maximum aan soevereiniteit en bijeengehouden door een zo goed als symbolisch overkoepelend centrum, zonder de belangrijke Oekraïne nauwelijks levensvatbaar is. In die zin is met het referendum van zondag een punt gezet achter de geschiedenis van de Sovjet-Unie. Met kunst en vliegwerk zouden Michail Gorbatsjov en Boris Jeltsin nog kunnen proberen Rusland, Wit-Rusland en wat Centraalaziatische republieken bijeen te houden. Maar zelfs wanneer dat lukt wordt de Unie van Soevereine Staten, of welke naam de nieuwe staatkundige constructie ook zal krijgen, nauwelijks méér dan een door Jeltsin beheerst Rusland, aangevuld met wat partners die uitsluitend wegens hun lage economische ontwikkelingspeil niet in staat zijn zelf het ruime sop van de volledige onafhankelijkheid te kiezen en dus alleen maar noodgedwongen binnen de Unie blijven: een reus op lemen voeten, met wat kreupele dwergen.

Boris Jeltsin zal in die constructie de baas spelen. Michail Gorbatsjov wordt de president van Niets. Het is een bittere erfenis voor de laatste Sovjet-leider. Een onverdiende erfenis ook, want het was tenslotte Gorbatsjov die vanaf 1985 de remmen van dictatuur en censuur heeft weggenomen en van de Sovjet-Unie zoals we die kenden een ander land heeft gemaakt. Hij wordt nu weggespoeld door de lawine die hij zelf heeft veroorzaakt en die hij niet bij machte is te stoppen.

NIETTEMIN - de lawine was in het licht van de geschiedenis onvermijdelijk: vroeg of laat zouden de remmen toch wel zijn weggenomen, en dan misschien met een veelvoud van het aantal bloedige incidenten waar de wereld de afgelopen jaren getuige van is geweest. De oude Sovjet-Unie bevindt zich in een scharnier van de geschiedenis, met alle gevaren en risico's vandien, met allerlei ontwikkelingen waaraan de wereld moet wennen en met de bijbehorende onvoorspelbaarheid. Europa verwelkomt voor de zesde keer in korte tijd een nieuwe staat en neemt afscheid van een oude: het zou zich bij de onvermijdelijkheid van die ontwikkeling neer moeten leggen, zo snel mogelijk tot erkenning over moeten gaan en zich moeten verzoenen met het feit dat de historische rol van Michail Gorbatsjov is uitgespeeld.