Intrekken sancties zou ANC verzwakken

Bijna twee jaar na de vrijlating van Nelson Mandela en de legalisering van het verzet wordt binnenkort een volgende stap gezet naar een democratisch Zuid-Afrika. Eind december beginnen de onderhandelingen over het afschaffen van de apartheidsstaat en over vrije verkiezingen die tot een democratische grondwet moeten leiden.

Die eerste stap twee jaar geleden was zonder druk uit het buitenland niet tot stand gekomen. Minister van justitie Kobie Coetsee gaf op een congres van de regerende Nationale Partij ondubbelzinnig toe dat de Zuidafrikaanse regering door de internationale sancties “tot een politiek van machtsdeling en onderhandelingen werd gedwongen”. Maar ook voor het succes van de tweede fase van het vredesproces blijft druk van de internationale gemeenschap cruciaal.

Algemeen wordt verwacht dat de EG-top in Maastricht een boodschap van aanmoediging naar Zuid-Afrika zal zenden. Boze tongen beweren dat een aantal landen waaronder Nederland daarbij als concessie aan de Britten een aantal EG-sancties wil opheffen. Voor Zuid-Afrika zou zo'n besluit contra-productief zijn omdat het de noodzakelijke druk op de regering vermindert. De positie van de organisatie die het democratiseringsproces op gang bracht, het ANC, wordt verzwakt.

Aan de vooravond van de onderhandelingen werd rondom het ANC een brede alliantie gevormd met slechts één eis: vrije verkiezingen georganiseerd door een overgangsregering van alle partijen. Die regering zal het land moeten besturen tot het gekozen parlement een grondwet heeft aanvaard en een democratische regering de macht overneemt. Tot deze brede alliantie behoren de Raad van Kerken, de Katholieke Bisschoppen Conferentie, de niet-raciale vakbonden, tal van regeringen en partijen uit de "thuislanden' en de blank-liberale Democratische Partij.

Als de EG serieus is in haar keuze voor democratie in Zuid-Afrika, moet zij in haar aanmoedigende verklaring steun uitspreken voor dit brede initiatief voor vrije verkiezingen onder een overgangsbewind. Slechts een in alle vrijheid gekozen parlement zal vorm kunnen geven aan de omvorming van de apartheidsstaat tot een democratische samenleving.

Dat vrije verkiezingen niet aan de regering-De Klerk kunnen worden toevertrouwd bleek nog eens na de onthullingen over heimelijke steun aan Inkatha en haar vakbond. De operatie had slechts één doel: het ondermijnen van het ANC. Minister van financiën Du Plessis gaf toe dat de regering nog steeds over zes geheime fondsen van honderden miljoenen guldens beschikt.

Vrije verkiezingen zijn ook alleen mogelijk als Zuid-Afrika een regering heeft die niet langer op grote schaal misbruik maakt van de media. De staatstelevisie en -radio zijn in Zuid-Afrika van groot belang, met name voor de tien miljoen zwarten die analfabeet zijn. De Nationale Partij heeft gedurende haar bijna vijftig jaar alleenheerschappij bewezen dat eerlijke informatievoorziening bij haar niet in goede handen is.

Ten slotte zijn vrije verkiezingen alleen mogelijk als het geweld wordt beteugeld. De Zuidafrikaanse regering reageert niet adequaat op het geweld: nog steeds lopen vrijwel alle daders van vele duizenden politieke moorden vrij rond.

De eis tot een "overgangsregering van alle partijen' wordt niet alleen door kerken, vakbonden en politieke organisaties gesteund, maar ook door de Financial Mail, een blad dat nauw verbonden is met de grote financiële instellingen en het bedrijfsleven. Het blad meent dat “een overgangsregering belangrijk is voor het succes van de onderhandelingen over een nieuwe grondwet en voor een relatief soepele overgang naar democratie”. Deelname van alle partijen aan de regering zal leiden tot geleidelijke veranderingen en niet tot een plotselinge overgang, aldus het blad. De neiging tot confrontatie zal verminderen. Tegelijk krijgen de partijen meer ervaring en geleidelijk meer greep op de bureaucratische structuren, inclusief het veiligheidsapparaat.

De Klerk heeft onder grote binnen- en buitenlandse druk toegegeven dat er "overgangsmaatregelen' zullen komen. Maar hij wil de macht behouden om daarmee als het hem uitkomt het democratisch proces te blokkeren. Op een bijeenkomst van boeren verklaarde hij: “De regering heeft de macht om een grondwet tegen te houden waarmee ze niet instemt. Geen enkele partij kan ons tot iets dwingen”. En bij het presenteren van de plannen van de Nationale Partij voor een nieuwe grondwet verklaarde De Klerk dat zijn partij de macht heeft om elke grondwet te blokkeren die “in haar visie niet democratisch is”. Tegelijk zei De Klerk dat de Westerse democratie - "simple majority rule' - niet aan die eis voldoet.

Uit dat grondwetsvoorstel blijkt wat De Klerk wèl onder democratie verstaat. Zo zullen blanke en zwarte woonoorden worden samengevoegd tot één gemeente. Maar in de gemeenteraad is de helft van de zetels gereserveerd voor de bezitters van huizen en andere goederen, de andere helft wordt verdeeld tussen de bezitters en de bezitloze zwarte meerderheid. Zo zal de blanke stem altijd de doorslag geven. Op landelijk niveau zijn soortgelijke mechanismen voorzien. De blanke voorrechten worden op deze wijze gehandhaafd. De plannen van De Klerk druisen in tegen alle doelstellingen die de EG in het verleden heeft vastgelegd. Maastricht biedt een uitstekende aanleiding om aan de vooravond van de onderhandelingen in Zuid-Afrika nog eens duidelijk te maken dat de EG vasthoudt aan vrije verkiezingen, en dat moet worden voldaan aan de breed gesteunde wens van een overgangsregering van alle partijen.