Op vergadering van alle partijen was het geruzie vergeten, alleen PAC liep weg; Ongekende eensgezindheid in Z-Afrika

JOHANNESBURG, 2 DEC. Met een eensgezindheid die voor de gepolariseerde verhoudingen in Zuid-Afrika ongekend is, hebben leiders van twintig politieke partijen en thuislanden het afgelopen weekeinde het fundament gelegd voor een nationale conventie, die een nieuwe, non-raciale grondwet moet opstellen.

De Conventie voor een Democratisch Zuid-Afrika (CODESA) wordt op 20 en 21 december in het World Trade Centre in Johannesburg gehouden. Voorzitters zijn de rechters van het Hooggerechtshof, P. Schabort en I. Mahomed, die ook de leiding hadden tijdens de voorbereidende vergadering van vrijdag en zaterdag.

De partijen bereikten achter gesloten deuren tevens overeenstemming over de agenda van de conventie en het uitnodigen van buitenlandse waarnemers. Een stuurgroep van twintig leden, één voor elke partij, zal de komende weken de conventie verder voorbereiden. De stuurgroep moet regelingen treffen voor de logistiek, administratie en financiering van de conventie.

Leiders van de belangrijkste partijen aan de onderhandelingstafel waren zaterdag na afloop uitgesproken positief over de sfeer waarin de onderhandelingen waren verlopen. Alle maanden van politiek geruzie vooraf leken vergeten. De minister van staatkundige ontwikkeling, dr. G. Viljoen, zei dat de vergadering een “scherpe en onomkeerbare breuk met het verleden” was.

De enige wanklank was het voortijdige vertrek van het linkse Pan Afrikaans Congres (PAC). Vlak voor het einde van de vergadering liep de delegatie van het PAC demonstratief uit de zaal. Het PAC zal zich op een speciaal congres op 16 december op zijn verdere deelneming beraden, nadat de meeste van zijn voorstellen (zoals een lokatie in het buitenland en deelneming van de vakbeweging) door de andere partijen waren afgewezen.

De houding van het PAC is volgens waarnemers vooral om interne redenen. Een radicale stroming binnen de partij wil helemaal niet onderhandelen met de blanke minderheidsregering en hield zaterdag een protestvergadering. Het PAC moet eerst de troebelen in eigen gelederen oplossen en keert daarna terug naar de onderhandelingstafel, zo is de verwachting. Ook het ANC, dat met het PAC een bondgenootschap (het zogenoemde Patriottisch Front) heeft gesloten, maakte zich daarover weinig zorgen.

Deelnemers noemden na afloop de vergadering een bemoedigend begin van het onderhandelingsproces, dat na de conventie over drie weken nog vele maanden zal duren. De Inkatha Vrijheidspartij had vooraf met allerlei wensen voor vertraging gezorgd, maar stelde zich nu coöperatief op. De Nationale Partij was een van de twintig deelnemers en had, volgens aanwezigen, na ruim veertig jaar alleenheerschappij niet de neiging de dienst uit te maken.

De NP en de regering kwamen met aparte delegaties. Toen daar bezwaar tegen werd gemaakt, stelde minister Viljoen zelf voor dat de regering geen stemrecht zou hebben. Op andere momenten maakte de voorzitter de rolverdeling duidelijk. Zo weigerde de regering akkoord te gaan met het voorstel tijdens de conventie het waarnemerschap te verlenen aan de Beweging van Niet-gebonden Landen.

Viljoen zei telefonisch overleg met het kabinet (president De Klerk) nodig te hebben. Rechter Mahomed, de eerste niet-blanke rechter in de geschiedenis van Zuid-Afrika, stond vervolgens de consultatie toe met de woorden: “Gaat u maar overleggen. Als u voor bent, nemen we het voorstel unaniem aan. Als u tegen bent, is er een meerderheid voor het voorstel”. Bij terugkeer verzette de minister zich niet meer tegen het voorstel.