Onder voogdij

EEN MERKWAARDIG soort onafhankelijkheid staat de Oekraïne - en mogelijk straks ook andere Sovjet-republieken - te wachten.

Verlost van het commando-systeem van de vroegere Sovjet-Unie worden de Oekraïeners geconfronteerd met de aankondiging van een Amerikaans voogdijschap. Erkenning van een Oekraïense republiek als onafhankelijke staat is denkbaar, maar die republiek zal dan aan een reeks van eisen moeten voldoen, heeft Washington onderhands laten weten. Er zal, zo valt te verwachten, ruim de tijd worden genomen om een nieuwe regering in Kiev op haar politieke en economische gehalte te beproeven. Anders dan met de Baltische republieken het geval was, voelen de Amerikanen geen historische plicht om de Oekraïne - waarvan het westelijke deel gedurende het interbellum Pools was - onmiddellijk in haar soevereine pretenties tegemoet te komen.

In zekere zin zijn de Amerikaanse voorwaarden ingegeven door bestaand volkenrecht, zoals de eis dat de Oekraïne haar deel van de financiële verplichtingen, aangegaan door Moskou, zal nakomen. Met de Sovjet-Unie zijn verder, ook nog zeer onlangs, belangrijke verdragen gesloten die de wederzijdse arsenalen, onder meer die van wapens tot massale vernietiging, drastisch moeten besnoeien dan wel liquideren: het verdrag tot vermindering van conventionele strijdkrachten in Europa, het verdrag tot vermindering van strategische wapens, het verdrag tegen spreiding van kernwapens en de conventie over biologische wapens.

HET IS VOLKOMEN gerechtvaardigd dat de Verenigde Staten een diplomatieke bevestiging van de Oekraïense onafhankelijkheid afhankelijk maken van garanties. De Oekraïne zal, als tweede belangrijkste en volkrijkste republiek van de oude Sovjet-Unie met bovendien een groot deel van het wapentuig van de Unie binnen haar grenzen, de door Moskou op dit gebied aangegane verplichtingen moeten helpen nakomen. Onvoorstelbaar zou het immers zijn dat de na lange jaren van moeizaam onderhandelen gesloten verdragen met het uiteenvallen van de Unie zouden verdampen en dat daardoor het bereikte evenwicht weer zou worden doorbroken.

Maar Washington doet een belangrijke stap verder die het weg voert van de voorwaarden die traditioneel aan erkenning van een staat worden verbonden: is er sprake van een politiek en economisch levensvatbaar gebied waarin de functies van de staat door een herkenbaar bewind worden uitgeoefend, een bewind waarmee dus zinvolle betrekkingen kunnen worden aangeknoopt? De VS hebben duidelijk gemaakt van een Oekraïense regering veel meer te zullen vragen en wel: handhaving van de rechten van de mens, handhaving van de rechten van de minderheden (onder meer van elf miljoen Russen), erkenning van internationale grenzen, inbegrepen die met andere republieken uit de oude Sovjet-Unie, introductie van het beginsel van de vrije markt, vrije en evenwichtige handelsbetrekkingen met andere republieken en met de rest van de wereld.

WASHINGTON neemt op deze manier min of meer de taak van de centrale regering in Moskou over. Waar Moskou niet langer in staat is om naleving door de verschillende republieken af te dwingen van de door de Unie tegenover de rest van de wereld aangegane verplichtingen, daar maken de VS zich op om volkenrechtelijke erkenning als hefboom te gebruiken om alsnog datzelfde resultaat te bereiken. Maar Washington zal dan ook, nadat erkenning van de verschillende republieken van de oude Sovjet-Unie haar beslag heeft gekregen, zijn opgescheept met een zware beheerstaak ten opzichte van die Sovjet-restanten, zowel wat hun onderlinge betrekkingen als die met andere landen aangaat.

In wezen loopt Washington hiermee vooruit op wat in het gezelschap van de Conferentie over Veiligheid en Samenwerking in Europa aan de orde zal moeten komen. De CVSE omvat alle Europese landen, inmiddels ook de drie Baltische republieken, inclusief de VS en Canada. Dat gezelschap kan worden uitgebreid met de nieuwe republieken die uit de oude Sovjet-Unie ontstaan, zodra de andere lidstaten tot erkenning willen overgaan en zodra die republieken zich bereid tonen de afspraken binnen de CVSE na te leven. De beheerstaak die de VS nu zo manmoedig op de schouders willen nemen, zou onder die omstandigheden kunnen worden uitgeoefend waar die taak uiteindelijk hoort - binnen de CVSE.