Hoe verandert Vaticaan systeem zonder schisma?

Tijdens de jaarlijkse viering van de pauskroning in de St. Jacobuskerk in Den Haag heeft kardinaal A. Simonis zich beklaagd over de geringe belangstelling die de media tegenwoordig hebben voor de paus en voor zijn uitspraken. Ik verbaasde mij wel enigszins over die uitspraak van de kardinaal, want de encycliek ”Centesimus Annus' over kapitalisme en consumptiemaatschappij en nu weer dezer dagen de Europa-synode, kregen wereldwijd aandacht.

Voor een deel heeft de kardinaal gelijk. Er zijn internationaal minder televisie-stations dan vroeger, die zendtijd reserveren voor de vele reizen van de paus. Hij gaat zo vaak op reis, dat het publiek ter plaatse minder moeite doet om zijn groots opgezette eucharistievieringen bij te wonen en zijn predikaties, die meestal op hetzelfde neerkomen, aan te horen. Zelfs op een paus is de aloude wijsheid van toepassing: quotidiana vilescunt. Als iets alledaags wordt, verliest het zijn waarde. Zijn populariteit in zijn geboorteland Polen blijft onvoorstelbaar groot. Italiaanse toeristen kwamen volgens John Whale, die een boek over deze paus schreef, thuis met het verhaal dat in Polen de paus nummer één staat, Maria nummer twee en Jezus is een “bad third.”

De huidige paus is veel meer media-minded dan zijn voorganger Paulus VI. Over hem schreef ”Le Monde': “De grootheid van de kerk van Paulus VI lag evenzeer in het stellen van vragen als in het geven van antwoorden. In de verschillende historische situaties weigerde Paulus VI een uniek woord te spreken of een universele oplossing voor te stellen.” Deze paus voegde er eenmaal letterlijk aan toe: “Dat is trouwens noch onze ambitie, noch onze zending.” Zijn opvolger Johannes Paulus II houdt niet zo van twijfels. Hij preekt ”de waarheid' en is als zodanig ook meer geschikt voor de massamedia. Hij is ook veel gemakkelijker in zijn omgang met de pers. Het is onvoorstelbaar, zei onlangs nog zijn Spaanse perschef, als hij in een vliegtuig zit te bidden kijkt hij rustig op van zijn brevier en staat hij opdringerige journalisten te woord.

Voor een ander deel heeft de kardinaal ook gelijk, al zal hij zijn gelijk in dit opzicht niet zo prettig vinden. De kritiek op het beleid in de top van de katholieke kerk krijgt steeds meer plaatsruimte in de media. Zelfs in bladen, die traditioneel uiterst welwillend tegenover de paus staan, wordt scherpe kritiek geuit op de kerkpolitiek, die formeel door hem wordt gedekt. Een gerespecteerd internationaal katholiek weekblad als ”The Tablet', waarin zelfs kardinaal Ratzinger publiceert, heeft onlangs een serie van zes artikelen gewijd aan de bisschopsbenoemingen tijdens het huidige pontificaat en de desastreuze gevolgen, die deze teweegbrengen in de plaatselijke geloofsgemeenschappen. De artikelen werden onder de schuilnaam ”Scrutator' geschreven, hetgeen wel typerend is voor de wat beklemde situatie in de katholieke kerk.

De redactie schrijft een nabeschouwing onder de titel dat de ”noodklok' moet worden geluid (2 november). De trieste situatie wordt heel geestig geschetst in een soort handleiding om het hoge bisschopsambt te vermijden. Iedere priester die in zijn nederigheid liever geen bisschop wil worden, weet precies wat hij moet doen. Hij schrijft een artikel waarin de mogelijkheid wordt overwogen om gehuwde mannen priester te wijden, hij suggereert in een homilie dat vrouwen misschien tot diakens gewijd kunnen worden of hij vertelt tegen een journalist, dat de encycliek over huwelijk en geboorteregeling ”Humanae Vitae' niet het laatste woord heeft. De desbetreffende priester wordt gegarandeerd door de nuntius geschrapt van de kandidatenlijst. Hoe kan een bisschop getuige zijn van het geloof dat in zijn kerk leeft, terwijl hij tevoren al zo wordt geselecteerd dat hij zich conform een heel bepaald type orthodoxie gedraagt?

Het lijkt wel, zo schrijft de redactie, alsof bisschoppen die zich het meest isoleren van de publieke opinie bij voorkeur geschikt worden bevonden. Een bisschop is geen ”middle manager' van een multi-national. Door de benoeming van middelmatige of reactionaire bisschoppen wordt de smeulende vlaspit gedoofd en de jonge generatie uit de kerk verdreven. In ”Utopia', zo besluit de redactie, keek Thomas More al uit naar de dag dat bisschoppen weer opnieuw, juist als vroeger, door de plaatselijke geloofsgemeenschappen zouden worden gekozen. ”Utopia' werd door de kerk veroordeeld, maar niet om deze tekst.

In dezelfde context moet de toespraak van Richard McBrien gezien worden, tot voor kort voorzitter van de vakgroep theologie aan de Notre Dame University, Indiana. Hij maakte een vergelijking tussen president Gorbatsjov en paus Johannes-Paulus II en sprak letterlijk van “a prolonged slow-motion coup of our own against the reforms of Pope John XXIII and the Second Vatican Council.” Geen al te gelukkige vergelijking, zoals J.L. Heldring terecht in een reactie opmerkte. Maar wat doe je in een noodsituatie? Je trekt aandacht door verwijzing naar een hoogst actueel gebeuren, dat in de media twee dagen lang in angst en beven werd gevolgd. Terwijl er na Vaticanum II een geleidelijke hervorming van de bestuursstructuren werd verwacht, slaat de contra-reformatie toe. En werkelijk niet alleen in landen, die “door hun grotendeels protestantse omgeving beïnvloed zijn”, zoals Heldring veronderstelt. Bij de landen, waar de nood het hoogste is, wordt Nederland niet meer genoemd. Ook België niet, waar onlangs na een bisschopsbenoeming in Namen nog gelovigen met een spandoek liepen: ”Rome = Dictature'. ”The Tablet' beschrijft de situatie in Oostenrijk, waar na het rechts extremisme in de kerk nu ook het politiek fascisme toeslaat. In Zwitserland, waar een persoonlijk gezant van de paus een schisma moest voorkomen. In Frankrijk, waar duffe berusting heerst. In Peru, de Verenigde Staten en Brazilië.

Het merkwaardige is, dat in al deze beschouwingen geen persoonlijke aanval wordt gedaan op de paus. Dat moge kardinaal Simonis tot troost zijn. Het is het aloude probleem, dat zijn oude collega kardinaal Suenens, die zojuist zijn Memoires heeft gepubliceerd, al in een interview op 16 mei 1969 formuleerde: “Wij zouden de paus moeten bevrijden van het systeem, want niet het gezag van de paus is in het geding, maar het systeem dat de paus gevangen houdt.” Hoe moet je dat veranderen? Ook Heldring vraagt of ik een oplossing zie. De vraag is eigenlijk: hoe een systeem te hervormen zonder schisma? Dat is een algemeen sociologisch vraagstuk. Daar zitten Rottenberg en Vreeman nu ook mee te kijken, wanneer een van hen tot voorzitter wordt gekozen van de Partij van de Arbeid. Net als in de kerk zal ook dit proces van verandering in een politiek systeem wel eens een lang gerekte coup kunnen worden. “Roma mora.” Rome betekent uitstel, wachten.