Tegen kaffers en communisten

Hartseer Land. Regie: Saskia Vredeveld. Mixed Feelings. Regie: Karin Jünger. Amsterdam, Alfa 3; Utrecht, 't Hoogt.

Twee door Nederlandse vrouwen geregisseerde, zeer persoonlijke documentaires over Zuid-Afrika vormen te zamen een ideaal dubbelprogramma. Bovendien bewijst het gezamenlijk uitkomen van Hartseer Land en Mixed Feelings dat er nog wel degelijk bioscopen zijn die documentaires willen vertonen. Al dan niet als reactie op het luiden van de noodklok omtrent documentaires op het grote scherm waren het afgelopen jaar Olivier Konings São Paulo SP en Johan van der Keukens Face Value ook al meerdere weken in gewone bioscopen te bezichtigen.

Over Hartseer Land van Saskia Vredeveld berichtten we al enthousiast tijdens de Nederlandse Filmdagen. De in Zuid-Afrika opgegroeide Vredeveld zocht eerder in de voor de VPRO gemaakte serie Heimwee naar Zuid-Afrika al haar oude schoolvriendinnen op en getuigde met gemengde gevoelens van haar nog niet gedoofde liefde voor het land. In haar nieuwste film komt de maakster zelf niet in beeld, maar je voelt dat dit portret van extreem-rechts is gemaakt vanuit een affiniteit met deze mensen, wier standpunten ze begrijpt en verafschuwt. Het is voor een buitenlander niet gemakkelijk door te dringen tot de harde kern van de Afrikaner Weerstand Beweging van Eugène Terre Blanche of om een zondagse theevisite van blanke kolonisten op de rand van de Kalahari-woestijn te filmen. Vredeveld won het vertrouwen van deze in hun bestaan bedreigde die-hards, die niet van plan zijn het hun door God gegeven land zonder slag of stoot prijs te geven aan kaffers en communisten. Ze dragen de revolver in de broekriem, houden paramilitaire barbecues ("braaien') en wisselen met afgrijzen sterke verhalen uit over aanrandingen van blanke meisjes door veel oudere, zwarte klasgenoten. De film eindigt met een demonstratie van dansende zwarten op het gazon voor een regeringsgebouw, en je merkt het verschil op in vitaliteit tussen die zinderende massa en de fossiele heersers over de Boeren-vrijstaat. Maar juist die tragische koppigheid maakt de rechtse blanken tot minstens zo dankbare objecten voor een documentarist.

Ook in Karin Jüngers film Mixed Feelings komt het verschil in authenticiteit en vitaliteit tussen blank en zwart goed naar voren. Maar ook deze film zoekt de nuance en spreekt geen voor de hand liggende waardeoordelen uit. Jünger, drie jaar geleden winnaar van de Joris Ivens Award voor de documentaire Birthplace Unknown over haar Koreaanse pleegzusjes, maakte opnieuw een film over zichzelf. Met haar zwarte Nederlandse man Walther ging ze in Zuid-Afrika op zoek naar een gemengd stel, om te toetsen wat die extreme omstandigheden haar zouden kunnen leren over de sociale en psychologische moeilijkheden van een multicultureel huwelijk. Aanvankelijk spelen de filmmaakster en haar gezin een heldenrol, nagestaard op straat en enthousiast onthaald door een kerk vol zwarten. Het kost moeite om een van de eerste gemengde echtparen van Zuid-Afrika voor de camera te krijgen. De blanke Annette en de zwarte Jimmy hebben al zo veel publiciteit te verstouwen gekregen, dat ze een rol zijn gaan spelen. Verstoten door haar oorspronkelijke omgeving, is Annette er alles aan gelegen te bewijzen dat ze een goed huwelijk hebben, ook al leeft ze in voor haar ongekende armoede in een township. Maar onder de intensieve blik van de camera en de afzonderlijke ondervragingen van Jimmy door Walther en van Annette door Karin, valt hun geluk door de mand. Met name de opvattingen van de echtgenoot over de ondergeschikte en dienende rol die zijn vrouw hoort te spelen, brengen haar soms tot wanhoop, maar de Zuidafrikaanse pers mag daar geen lucht van krijgen.

Mixed Feelings roept nogal wat vragen op, en niet alleen naar de mogelijkheid om onder de extreme sociale druk in Zuid-Afrika een gemengd huwelijk te laten lukken. De ethiek van de documentarist staat eveneens ter discussie, de effecten van de vertoning van een dergelijke film in een politiek gepolariseerd klimaat en de rol van de makers die voortdurend in beeld verschijnen. Tegen die vorm zijn bezwaren in te brengen. In de gesprekken met het andere paar wordt echter wel duidelijk dat dit de enige manier was om zo'n onthullend portret te kunnen maken. Zonder die betrokkenheid en de mogelijkheid beide protagonisten afzonderlijk te ondervragen, zou het portret ongetwijfeld zijn blijven steken in een geretoucheerde werkelijkheid. Nu is het een film die een verontrustende waarheid vertelt, namelijk dat universele idealen en een liberale instelling in een zeer aparte maatschappij niet per definitie tot resultaat leiden. Men kan het de filmmaakster niet kwalijk nemen dat die conclusie tragisch bleek uit te vallen.

    • Hans Beerekamp