Sovjetchaos

De Sovjet-Unie en de Oosteuropese satellietlanden werden door geweld en terreur bij elkaar gehouden. Toen een paar jaar geleden het centrale Sovjetgezag zijn greep op het geheel begon te verliezen, maakten als eersten de landen van Oost-Europa zich los. Ze gaan intussen hun eigen weg.

Vervolgens begon de Sovjet-Unie zelf uit elkaar te vallen. Deelrepublieken en -republiekjes rammelden aan de ketting waarmee ze met Moskou verbonden waren. In het begin probeerde het centrum ze met dreigende taal en militair ingrijpen op hun plaats te houden. Na de mislukte "coup' kon iedereen zijn gang gaan en dat gebeurt nu ook. Het grote voorbeeld in dit proces van decentralisatie is de krachtige hervormer Boris Jeltsin die met de machtigste deelrepubliek Rusland voorop loopt.

Wij in het Westen juichen het toe dat landen en mensen onder de terreur van de Partij en de KGB uit komen. Hoe ontwrichtend het ook is wat er nu gebeurt, we hopen dat daardoor tenslotte democratische staatsvormen ontstaan met gelukkige burgers, die weten waarvoor ze werken en leven.

Blijkbaar moet daar nu eerst alles wat met geweld bij elkaar gehouden werd uit elkaar vallen. Om vervolgens uit min of meer vrije wil weer tot elkaar te komen. "Min of meer', omdat die vrije wil betrekkelijk is. De Sovjet deelrepublieken zijn in economisch opzicht heel erg van elkaar afhankelijk. In het voormalige centrale plansysteem is een sterke specialisatie doorgevoerd. De ene deelstaat produceert bij voorbeeld negentig procent van alle landbouwprodukten en een andere tachtig procent van alle papier. De deelrepublieken moeten dus wel handel met elkaar drijven om te kunnen produceren en voortbestaan.

Elf van de vijftien zijn dan ook bezig met een samenwerkingsovereenkomst op economisch gebied. Gelukkig hoort ook de republiek Rusland bij die elf. Rusland is de enige republiek die zo groot is en zo van alle markten thuis dat zij zichzelf zou kunnen bedruipen. Rusland beslaat driekwart van de oppervlakte van de voormalige Sovjet-Unie; de helft van de Sovjetbevolking woont er (147 miljoen mensen). Er wordt zestig procent van de Sovjetproduktie voortgebracht. Het heeft negentig procent van de oliereserves, enzovoort. Rusland zou het best alleen kunnen redden maar de overige deelrepublieken kunnen Rusland niet missen.

De interrepublikeinse handel komt moeizaam op gang. Moeizaam, omdat handel onder andere het bestaan van markten veronderstelt. En wat de overgang van planeconomie naar markteconomie betreft is het nog steeds een rommeltje. De afgelopen tijd hebben we gezien hoe het ene na het andere hervormingsprogramma werd geboren en weer opgeborgen. Een jaar geleden was er misschien nog een centraal gezag dat een hervormingsprogramma voor de hele Sovjet-Unie had kunnen invoeren. Dat station is gepasseerd. Er is nog steeds geen programma en als het er was zou er nu niemand zijn om het door te voeren.

Door te lang aarzelen en wachten is intussen een situatie ontstaan waarin de centrale planning is weggevallen zonder dat er iets anders voor in de plaats is gesteld. Dat is niet de manier waarop het volgens deskundigen moet gebeuren.

De bekende Amerikaanse economist Jeffrey Sachs is de geestelijke vader van de economische hervormingen in Polen. Volgens Sachs moet de Sovjet-economie zo snel mogelijk worden geïntegreerd in het Europese kapitalistische systeem. Hij kan ook heel beeldend uitleggen waarom hij daarbij in Polen een "schock'-therapie heeft aanbevolen. Het moet snel gaan, eigenlijk moet het liefst overnight het plansysteem door een marktsysteem worden vervangen. Als de Britten zouden besluiten rechts te gaan rijden, kunnen ze dat ook maar beter met z'n allen in één keer doen. Stel je voor wat er zou gebeuren als ze voorzichtig zouden besluiten om eerst maar eens de vrachtwagens rechts te laten rijden...

Het uit elkaar vallen van de Sovjet-economie brengt nog een ander levensgroot probleem dichterbij: hyperinflatie. Prijsstijgingen van tientallen, honderden en soms zelfs duizenden procenten per jaar. Toestanden waarbij de mensen geen geld meer willen ontvangen omdat het z'n koopkracht verliest terwijl je staat af te rekenen. De geldeconomie is dan naar de knoppen en de ruil in natura keert terug. Vijf varkens voor een koe.

In de Sovjet-Unie draaien de bankbiljettenpersen 24 uur per etmaal. De overheden van de deelrepublieken komen geld tekort omdat ze aan de ene kant veel moeten uitgeven voor het uitvoeren van nieuwe projecten. Aan de andere kant hebben ze in de chaos moeite de belastingen binnen te krijgen.

De centrale overheid kampt daarbovenop nog met het probleem dat de deelrepublieken weigeren een deel van hun belastingontvangsten af te dragen aan de centrale begroting. Op deze manier ontstaan er begrotingstekorten die bij elkaar genomen zo'n kwart van het Sovjet nationaal inkomen bedragen. Die tekorten vult men aan door bankbiljetten te drukken. Er is geen Centrale Bank die voldoende macht heeft om de geldschepping een halt toe te roepen. De enige grens aan de geldproduktie is op het ogenblik de snelheid waarmee de drukpersen kunnen draaien.

    • Rolf Schöndorff