Gezocht: bevlogen minister binnenlands bestuur

Uiterst mild constateert NRC Handelsblad in het hoofdartikel van 28 oktober, dat Nederland is opgescheept met een waarachtige metropool, waarvoor niemand verantwoordelijk schijnt te zijn. Geen wonder dan ook dat nergens in het belang van de metropool Randstad financiële afwegingen worden gemaakt. Toegespitst op het ontbreken van een goed verbindingsnet voor zes miljoen mensen, die boven op elkaar wonen, wordt het hoofdartikel afgesloten met een venijnig zinnetje: “In dit vacuüm mag de burger deze metropool vullen met files en frustraties.”

Het is erger. Het ontbreekt niet alleen aan duidelijke verantwoordelijkheid voor het belangrijkste samenhangende industrie- en handelsgebied van Europese betekenis, dat ons land telt. In het vacuüm, dat NRC Handelsblad signaleert beweegt van alles maar veel samenhang is er niet in te ontdekken. Ik koester niet de illusie, dat ik uitputtend kan zijn, maar een paar vage plannen en half doordachte ideeën zijn gemakkelijk op rij te zetten.

Er moet op grote schaal worden gedecentraliseerd. Rijkstaken (met het geld dat daarin wordt uitgegeven) moeten naar de gemeenten en de provincies. Tegelijkertijd moet de rijksdienst efficiënt worden, wat vooral veel minder bureaucratie in Den Haag betekent. Er is echter geen begin van coördinatie tussen beide operaties. Laat staan dat een discussie wordt gevoerd over een nieuwe taak- en functieverdeling in onze gedecentraliseerde eenheidsstaat.

Er moet een nieuwe bestuurslaag komen om taken van grote gemeenten en hun buren (groot-stedelijke gebieden), de provincie en het rijk over te nemen. Een en ander moet in een interimwet geregeld worden, waarbij nauwelijks is geanalyseerd wat de herschikking van essentiële bevoegdheden op het terrein van verkeer en waterstaat, ruimtelijke ordening, milieu, recreatie en volkshuisvesting precies teweegbrengt.

Er moeten tegelijkertijd bestuursorganen komen die zich belasten met een (sterk geïsoleerde) bestuurstaak en dan nog met een beperkt territoriaal gebied. Een mooi voorbeeld daarvan vormen de vervoersregio's, die de Randstad opdelen in kleine onafhankelijk van elkaar bestuurde en gefinancierde taakveldjes. En passant zij opgemerkt, dat men nog van geen kant erin geslaagd is de opvattingen van de Vierde nota ruimtelijke ordening en het Structuurschema verkeer en vervoer bij elkaar in de buurt te brengen.

Moet voor de grootstedelijke gebieden een nieuw integraal bestuursniveau worden ontwikkeld, voor de rest van het land moet een andere vorm van bestuur worden herzien: de zogenaamde Wet Gemeenschappelijke Regelingen, waardoor gemeenten enigszins gestructureerd kunnen samenwerken.

Onherroepelijk tekent zich inmiddels af, dat iedere vorm van functioneel en territoriaal bestuur zijn eigen gebiedskaart heeft. De politieregio lijkt niet op de vervoersregio. De regio van intergemeentelijke samenwerking lijkt er ook niet op, zoals deze niet lijkt op het stadsgewest in het kader van de ruimtelijke ordening, die weer geen relatie heeft met het verantwoordelijkheidsgebied volksgezondheid, dat weer niets te maken heeft met het Regionaal Bureau voor de Arbeidsvoorziening, die... en zo verder.

De grootste van de gemeenten moet worden herzien zonder dat nog helder is wat precies van de gemeenten mag (moet) worden verwacht in grootstedelijke gebieden, dan wel in gebieden met een nieuw regionaal bestuur (volgens de wet gemeenschappelijke regelingen) of eventueel in een meer landelijke situatie, waar de noodzaak van een grote gemeente zich niet eens aandient.

Gemeentelijke herindeling was een instrument om al te kleine gemeenten samen te voegen om de burgers beter te kunnen bedienen. Ongemerkt is gemeentelijke herindeling een instrument geworden om hier en daar de problemen van grootstedelijke gebieden op te lossen; vooral ruimtelijke en financiële problemen.

Veel meer grote gemeenten (centrumgemeenten) hebben ernstig financiële problemen. Er is echter nog geen poging ondernomen te bezien of de financiële verhoudingen tussen de verschillende overheden niet aan herijking toezijn. Dat is te meer relevant daar de geldstromen van het rijk naar de gemeenten langzaam maar zeker een steeds algemener in plaats van een meer taakgericht karakter krijgen.

Waarom baren al deze voornemens en trends in het openbaar bestuur zorgen? Niet alleen omdat zij allemaal bij elkaar niet in staat zijn een goed metropolitisch verbindingsnet tot stand te brengen. Wanneer in een internationaal perspectief de problemen van de Randstad uiterst beknopt geschetst moeten worden vallen slechts enkele trefwoorden: Europese infrastructuur, internationaal vestigingsklimaat en geavanceerd dienstenapparaat. Gevreesd moet nu worden, dat juist de invulling van deze begrippen niet ontstaat met de typische wirwar van bestuursvormen en regelgeving, waarmee het bestuurlijk vacuüm van de metropool Randstad opgevuld dreigt te worden. In dat licht is (zoals het NRC Handelsblad-artikel en passant opmerkte) de suggestie van de commissaris van de koningin in Zuid-Holland in het reservaat van particuliere belangenbehartiging bijgezet. Terecht, wat mij betreft, wanneer het opnieuw ging over een vaag idee hoe er misschien niet twaalf, maar vier provincies zouden moeten komen om de bestuurlijke onduidelijkheid nog groter te maken.

Het idee van commissaris Patijn zou ook anders opgepakt kunnen worden. Bijvoorbeeld, hoe zou op basis van een taak- en functieanalyse gemeentebestuur, provinciebestuur en bestuur van het land opnieuw vloeiend met elkaar kunnen worden vervlochten? Misschien zouden aan zo'n ouderwets maar overzichtelijk bestuursmodel twee randvoorwaarden verbonden kunnen worden: geen van de bestuurslagen doet wat een andere bestuurslaag doet en ieder van de drie bestuurslagen beschikt zelf over het geld om zijn taken uit te voeren.

Het wachten is kennelijk op de bevlogen minister van Binnenlands Bestuur, die straf en strak richting aanbrengt in al die ongecontroleerde bewegingen, die elkaar nu steeds meer in de weg komen. Het kan nog steeds.

    • Frans Jozef van der Heijden