Praatje Bush-Gorbatsjov is einde van een tijdperk

MADRID, 30 OKT. Bush en Gorbatsjov hebben elkaar gisteren gedurende meer dan twee uur in de Sovjet-ambassade te Madrid gesproken, maar het was voor het eerst geen ontmoeting tussen gelijken. Het Amerikaanse staatshoofd nam de president van een uiteenvallend imperium de maat en George Bush voelde de pols van zijn vriend Michail Gorbatsjov, die nog niet buitenslands was geweest na de couppoging in augustus. Onderwerp van gesprek was vooral de toestand in de Sovjet-Unie. Het Midden-Oosten en de wederzijdse ontwapening waren slechts kort ter sprake gekomen tijdens de ontmoeting, die door Bush werd gekarakteriseerd als “a chat”, een praatje.

Gedurende de persconferentie na afloop, deed Bush er alles aan om de statuur van zijn Sovjet-collega nog enigszins te handhaven. Er is geen verschil tussen de Gorbatsjov van vóór augustus en die van daarna, zei de Amerikaanse president, “in ieder geval niet als het gaat om de mate van respect”. Maar als om te onderstrepen hoe ingrijpend de toestand in de Sovjet-Unie veranderd is, waren het de landgenoten van Gorbatsjov die hem het vuur het meest na aan de schenen legden. Welk deel van het land vertegenwoordigt Gorbatsjov eigenlijk en wie vervangt hem in zijn afwezigheid, wilde de niet meer zo gezagsgetrouwe correspondent van Izvestia weten. “Ik ben nog steeds de president”, zei de president van de Sovjet-Unie. “En niemand kan mijn plaats innemen. Ik heb mij destijds niet uit mijn evenwicht laten brengen en ook nu zal ik dat evenwicht niet verliezen.”

De in het nauw gebrachte Gorbatsjov nam een voorschot op nog te tekenen overeenkomsten met de onthulling dat de president van de Oekraïne - een republiek met 52 miljoen inwoners die van groot belang is voor de Sovjet-economie - bereid zou zijn alsnog toe te treden tot de economische unie die haar zetel in Moskou heeft. Dit zou hem eergisteren in een telefoongesprek verzekerd zijn. Die toetreding is cruciaal, als Gorbatsjov naar buiten toe de schijn wil handhaven dat hij de vertegenwoordiger is van de hele voormalige Sovjet-Unie. “We doen op dit moment zaken met president Gorbatsjov, maar het is erg belangrijk dat de Amerikanen het idee hebben dat de republieken rond het machtscentrum verenigd zijn,” waarschuwde Bush.

Hij onderstreepte dat Gorbatsjov voorlopig zijn voornaamste gesprekspartner zou blijven, maar kondigde aan daarnaast met de Russische president Boris Jeltsin te zullen praten en met de leiders van andere republieken. De Verenigde Staten zijn in principe nog steeds bereid om economische en humanitaire hulp aan de Sovjet-Unie te bieden, maar pas nadat de G-7, de zeven rijkste industrielanden, een diagnose van de werkelijke noden heeft gesteld. De Sovjet-Unie heeft om 4,5 miljard dollar op korte termijn gevraagd, in de vorm van voedsel en technische assistentie. In het gesprek te Madrid had Bush vooral opheldering gevraagd over de onduidelijke verhouding tussen het Kremlin en de republieken. “We moeten nog uitzoeken wat de beste manier is om economische hulp te geven, maar het is duidelijk dat een deel naar de republieken moet gaan,” zei Bush, terwijl Gorbatsjov zijn best deed om hem vriendelijk te blijven aankijken. “Wij stellen uiteraard veel belang in het leveren van een bijdrage aan de voortgang van de veranderingen in de Sovjet-Unie,” voegde de president daar quasi-geruststellend aan toe.

Op het gebied van de nucleaire ontwapening werden tijdens de ontmoeting te Madrid al evenmin knopen doorgehakt. Bush zei dat beide partijen hun opvattingen over aard en tempo van de vernietiging van het kernwapenarsenaal hadden toegelicht. Een vergelijking van beide plannen zou hebben uitgewezen dat er op dit punt nauwelijks verschillen van mening tussen beide mogendheden bestaan. Beide leiders loofden elkaars initiatieven op dit gebied en hebben besloten tot de instelling van twee studiegroepen die zich met de coördinatie bezig moeten houden.

Eensgezind waren Bush en Gorbatsjov ook over hun rol in het vredesproces voor het Midden-Oosten. Ze zijn katalysatoren, ze stellen de partijen in staat hun meningsverschillen uit te praten maar wensen geen oplossingen op te leggen. “Ieders problemen verdienen gehoord te worden,” zei Gorbatsjov. Bush legde er de nadruk op dat de VN-resoluties 242 en 338 het uitgangspunt voor de vredesconferentie vormen - “en wij weten allemaal wat dat betekent”. Hij weigerde echter desgevraagd de formule "land voor vrede' uit te spreken.

De vertegenwoordiger van de nieuwe wereldorde en de leider van de voormalige wereldmacht zitten vanaf vandaag samen de vredesconferentie voor. Uit hun gesprek bleek echter dat zij geen gelijkwaardige rollen meer vervullen op het toneel van de wereldpolitiek. In Madrid begint wellicht de weg die leidt naar vrede in het Midden-Oosten. Tegelijkertijd is er waarschijnlijk een punt gezet achter het enige jaren geleden begonnen seizoen van de "historische' top-ontmoetingen waarbij doorbraken werden bereikt op het gebied van de ontwapening, de economie en de wereldvrede.

    • H.M. van den Brink