Jeltsin kopieert Gorbatsjovs gedrag

MOSKOU, 29 OKT. De leider van Rusland torst een tragisch noodlot met zich mee. Hij moet, graag of niet, de leider van de "voormalige' Sovjet-Unie copiëren. Want alle problemen waarmee het imperiale socialisme tot voor kort kampte, zijn sinds de mislukte machstgreep van de laatste leninisten in augustus problemen geworden van het Russische rijk. Als ze geen ander Russisch dialect en idioom spraken, zou je de toespraken van Michail Gorbatsjov een jaar geleden en Boris Jeltsin op transparant papier over elkaar heen kunnen leggen.

De wijze waarop president Jeltsin gisteren in het Congres van Russische volksafgevaardigden de kat de bel aanbond, was bijna identiek aan de wijze waarop Gorbatsjov dat een jaar geleden in de Opperste Sovjet deed. Net als zijn vermaledijde tegenstander, die nu bij gebrek aan feitelijke macht als een soort Richard von Weizsäcker door land en wereld gaat, zoekt ook Jeltsin de oplossing nu in persoonlijke executieve macht en territoriale integriteit. Precies zoals Gorbatsjov keek hij de interne politieke strijd in zijn eigen "team', dat afgelopen maand rollend door de gangen van het "Witte Huis' ging, eerst even aan voordat hij toesloeg. En evenals het unie-parlement in 1990 moet ook dit keer de Russische volksvertegenwoordiging het als een voldongen feit accepteren.

De toespraak waarmee Jeltsin de vijfde zitting van het voltallige parlement van Rusland opende, was hooguit wat helderder van toon dan Gorbatsjov pleegt te zijn. De boodschap kwam daarom wat duidelijker over. De ontwikkeling van de democratie moet even pas op de plaats maken, het economische hervormingsproces dient voorrang te hebben. Daarom moet de president nu als regeringsleider kunnen gaan besturen, dat wil zeggen zonder een kabinet dat een eigen verantwoordelijkheid kan opeisen. Dat was de kern.

De gedachten kunnen niettemin teruggaan naar de herfst van 1990 toen Gorbatsjov, na een verwarrend debat over de verschillende radicale en minder-vergaande hervormingsplannen, de kogel door de kerk dacht te jagen met zijn aankondiging dat hij per decreet zou gaan besturen en bovendien de bezem zou gaan halen door de hybride structuur van de uitvoerende regeringsmacht van de toenmalige premier Nikolaj Ryzjkov. Ook hij verwachtte toen veel heil van een zakenkabinet dat aan hem, de president, ondergeschikt zou zijn. Er kwam weinig tot niets van terecht.

Jeltsin wil nu hetzelfde. Hij wil op eigen gezag een regering van "professionals' gaan benoemen. De president heeft genoeg van de discussies over de opvolging van zijn ex-premier Ivan Silajev (thans, als voorzitter van het unie-kabinet, in dienst van Gorbatsjov) en wil de politieke strijd daarover nu via zichzelf kortsluiten. Het is zelfs mogelijk dat dit "werkkabinet' niet eens een premier in zijn midden zal hebben. “Ik ben bereid de regering te leiden”, zei Jeltsin tot enthousiasme van zijn gehoor, inclusief de communisten onder hen. Hetgeen gisteren op het Kremlin onmiddellijk werd geïnterpreteerd als een aanwijzing dat hij zelf de rol van eerste minister wil gaan spelen, ook al zei Jeltsin dat niet in zulke ronde woorden maar veel omfloerster.

Bekleed met deze macht denkt Jeltsin de onttakeling van het Russische rijk, met name in de islamitische regio's als Tatarstan, Dagestan en de Tsjetsjeens-Ingoesjetische republiek, tegen te kunnen gaan. Want Rusland is één centrale staat en zal het blijven. Alleen “langs constitutionele weg” kunnen etnische minderheden het verlaten. Wat zei Gorbatsjov een jaar geleden over de deelrepublieken die zich toen één voor één onafhankelijk aan het verklaren waren? Inderdaad, precies hetzelfde.

Het betekent eveneens dat het sociaal-economische beleid dat Jeltsin voorstaat komende maanden in ijltempo geïmplementeerd moet gaan worden. Daar nu ligt wel een wezenlijk verschil met Gorbatsjov vorig jaar. Want hoewel de Russische leider niet veel meer verstand heeft van economie dan Gorbatsjov en op dit terrein tot nu toe ook niet veel meer gedecideerdheid aan de dag heeft gelegd, heeft Jeltsin nu toch gekozen.

Als het aan hem ligt, wordt het volgende programma uitgevoerd. De landbouwgronden moeten in sneltreinvaart worden overgedragen aan die boeren die de kolchozen en staatsboerderijen willen verlaten. Het het midden- en kleinbedrijf (de winkels en dienstverlening) wordt in ijltempo geprivatiseerd. Bij de grote industrieën zal dat daarentegen langamer gebeuren. Die moeten eerst zonder staatssubsidies gaan werken, waarna het eigendom via aandelen aanvankelijk alleen onder de werknemers en later ook aan derden zal worden overgedragen. Het financiële beleid zal streng en strikt zijn.

De sociale consequenties daarvan zullen niet gering zijn. De vakbonden moeten niet denken dat ze met hun compromisloze eisen de onvermijdelijke werklozen zullen kunnen beschermen. Alleen de allerarmsten zullen op staatssteun kunnen rekenen. Een helder standpunt, ook al is het in strijd met het mooi-weer-programma van de onlangs door Jeltsins vice-president Aleksandr Roetskoj opgerichte Volkspartij van het vrije Rusland, die zich opwerpt als enige wettige erfgenaam van de communisten.

Zal Jeltsin nu wel voor elkaar krijgen wat Gorbatsjov de afgelopen twaalf maanden niet lukte? Het Russische parlement, waarin de communisten zo langzamerhand versplinterd zijn, reageerde gisteren in ieder geval opgelucht. Alsof het zich eindelijk verlost voelde van zijn verantwoordelijkheid. Het koos daarom ook Jeltsins kandidaat Roeslan Chasboelatov tot zijn voorzitter, een post waarover de volksvertegenwoording vanaf de presidentsverkiezingen medio juni aan het ruziën was, en verwees de ontwerp-grondwet tijdelijk naar de archiefdozen. Dit laatste tot ziedende ergernis van de jonge sociaal-democraat Oleg Roemjanstev, de "verantwoordelijk secretaris' van de parlementscommissie die de concept-constitutie heeft opgesteld. “Een onzinnig congres heeft een onzinnig besluit genomen”, aldus Roemjantsev. Hij wees beschuldigend in de richting van de communistische fracties in het parlement. Die zouden volgens hem het agendapunt "grondwet' hebben afgevoerd. Maar dat neemt niet weg dat de oude constitutie van Rusland, die nog alle sporen van het communistische systeem in zich herbergt, het de nieuwe presidentiële macht wel wat makkelijker maakt dan Roemjantsevs ontwerp.

Ook hierin schuilt een parallel. Gorbatsjov paaide de afgevaardigden vorig nadrukkelijk met de woorden dat hij al zijn volmachten alleen zou aanwenden “binnen het raamwerk van de grondwet”. Jeltsin zei het gisteren woordelijk hetzelfde.

Russische leider is bereid om zelf een kabinet van professionals te gaan leiden

Jeltsin wacht na zijn toespraak de reacties op zijn hervormingsvoorstellen af. (Foto AP)

    • Hubert Smeets