Zuid-Afrika: historische samenwerking ANC en PAC

DURBAN, 28 OKT. Het lukte de gevangen leiders op Robbeneiland niet. Het lukte de ballingen van beide partijen in Afrikaanse toevluchtslanden niet. Maar in het strandhotel Malibu in Durban vonden het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) en zijn radicale afsplitsing uit 1959, het Pan Afrikaanse Congres (PAC), elkaar dit weekeinde onder één noemer: het Patriottisch Front.

Het is vooral symbolisch en aanzienlijke meningsverschillen zijn gebleven, maar de hoofdrolspelers hielden drie dagen lang niet op de gebeurtenis “historisch” te noemen. De nieuwe linkse alliantie wordt gesteund door ruim tachtig organisaties van onder anderen arbeiders, traditionele "chiefs', leiders van thuislanden, vrouwen, studenten, accountants en anderen tegen apartheid.

De alliantie zal waar mogelijk als eenheid de regering-De Klerk tegemoet treden. Bij verschil van mening kunnen ANC en PAC hun eigen weg gaan. Het ANC was gisteren tevreden: het Patriottisch Front bleek het voertuig om het PAC als bondgenoot de onderhandelingen binnen te rijden, wat lang onmogelijk had geleken. De gedachte is dat het Front straks tijdens de onderhandelingen over het nieuwe Zuid-Afrika voor extra, want gebundelde weerstand kan zorgen.

In de lange verklaring die het Front gisteren aannam staat de eis centraal van een grondwetgevende vergadering, gekozen in democratische, vrije verkiezingen. President De Klerk en zijn regerende Nationale Partij willen zonder voorafgaande verkiezingen onderhandelen over een nieuwe non-raciale grondwet, om de positie van de blanke minderheid zoveel mogelijk te beschermen.

ANC en PAC hebben zich nu zo vastgespijkerd op de grondwetgevende vergadering, dat het compromis van de andere kant lijkt te moeten komen. Secretaris-generaal Cyril Ramaphosa van het ANC was daar gisteren na de conferentie optimistisch over. “We hebben onze strijd nooit afgestemd op wat het regime wilde toegeven. Daarmee hebben we succes gehad. De regering wilde ook nooit het systeem van één stem voor iedere Zuidafrikaan, maar zij is nu de grootste pleitbezorger. De roep om een gekozen grondwetgevende vergadering is zo immens, dat de regering wel zal moeten toegeven”.

Het is voorsorteren voor de onderhandelingen over machtsdeling in Zuid-Afrika, waar alle partijen nu mee bezig zijn. De Nationale Partij zoekt op niet-formele basis een christen-democratische variant van samenwerking met religieuze leiders en met de Inkatha Vrijheidspartij van Buthelezi, die niet was uitgenodigd in Durban. Nu het Patriottisch Front er is, kunnen de onderhandelingen waarschijnlijk in december beginnen. Het Front wil binnen enkele weken met andere partijen overeenstemming bereiken over datum, plaats en een onafhankelijke organisator.

De zwarte politiek bevindt zich in de overgang van strijd naar verantwoordelijkheid. Er is semantische acrobatiek voor nodig om die stap te zetten. Het PAC heeft zijn wortels in het Afrikaans nationalisme en heeft anti-blanke trekken. Het weigert te onderhandelen met de “onwettige” regering De Klerk, maar wil wel om de tafel zitten om een grondwetgevende vergadering voor te bereiden: een pre-constituent assembly (PCAM). Het ANC wil geen van de partijen uitsluiten, om ondermijnende acties van extreem-rechts te voorkomen.

Het noemt de eerste onderhandelingen daarom een congres voor alle partijen: een all-party congres (APC). Het Front spreekt nu in zijn verklaring van een APC-PCAM. De partijen verschillen nog sterker in hun voorstellen voor de overgangsfase. Het ANC wil tot de verkiezingen een interim-regering (IG), waarin het met andere partijen ministers levert. Het PAC eist in het kader van zo min mogelijk samenwerking met de regering een "overgangs-autoriteit' (TA), onder auspiciën van de Verenigde Naties. Het Front kiest voor een IG-TA die tenminste de controle krijgt over leger en politie, de media, het staatsbudget en de verkiezingen.

De conferentie vergaderde drie dagen over deze strategieën en procedures en had daardoor soms wat weg van een politieke scholingsbijeenkomst. Het Front bleek een ventiel voor onvrede van mensen die dagelijks in de townships werken. De sprekers klaagden veel over ongeduld bij de achterban. Na anderhalf jaar van onderhandelingen over onderhandelingen wil men resultaten zien: huizen, scholing, werk, welvaart en een einde aan het geweld. “De periode van onzekerheid duurt te lang. Onze mensen worden moe van de strijd”, zei een vakbondsvertegenwoordiger.

Veel deelnemers aan de conferentie hebben hun portie bedreigingen, verbanningen en detentie in het vorige Zuid-Afrika wel gehad. Eén keer slechts brak de verbittering door tegenover aanwezigen, die wel hadden meegewerkt aan “de apartheidsstructuren” : de parlementaire partijen en de thuislanden. “Waar waren zij tijdens de demonstraties en de acties”, provoceerde Roger Etkind van de Workers for Socialist Action zijn gehoor. Er kwam geen antwoord. En er waren nette oplossingen. De vooral blank-liberale Democratische Partij had de status van toehoorder aangenomen en hoefde zich dus niet uit te spreken over de gekozen grondwetgevende vergadering, waar zij niets voor voelt. Met wat massage was het samenzijn zo een "front' te noemen. Dat telt in een politieke cultuur die in strijd is opgegroeid.

    • Peter ter Horst