Mistige toekomst voor duizenden werknemers DSM

Het Limburgse chemieconcern DSM wil "topfit' naar het jaar 2000. De milde voedstermoeder gaat een aantal kinderen uit huis plaatsen. Onzekerheid heerst alom.

Het loeit, stinkt en dampt nogal eens uit de spaghetti van pijpen, leidingen en schoorstenen bij de chemische fabrieken van DSM in Geleen. Bij stil en vochtig weer vormen de stoom- en rookwolken vaak een dichte mist. In vergelijkbare mist tasten sinds kort een paar duizend werknemers, totdat ze in de loop van het volgend jaar meer duidelijkheid krijgen.

DSM presenteerde begin deze maand het plan "Concern 2000'. Het beoogt organisatie en werkwijze te veranderen om, zoals wordt gezegd, "topfit' te kunnen optrekken naar het jaar 2000. Steekwoorden zijn "decentralisatie, grotere flexibiliteit en klant- en marktgerichtheid'. Niet-kernactiviteiten worden afgestoten. De zogenoemde business units krijgen meer armslag en bevoegdheden.

“Er is onzekerheid. Mensen denken: ben ik het of is het mijn buurman die straks in een reorganisatie terecht zal komen? In sommige concernonderdelen in Limburg, waar de meeste ingrepen zullen plaatsvinden, is het 't gesprek van de dag”, zegt een projectmanager van een Geleens onderdeel dat ook ter discussie staat.

Sommigen spreken zelfs over een "cultuurschok'. De milde voedstermoeder, die DSM altijd is geweest, gaat een aantal van haar kinderen buitenshuis plaatsen: met handgeld en een goede bewassing, maar toch.

Voorzitter H.J. Hamers van de concernondernemingsraad: “Sommigen ervaren de op handen zijnde operatie als een aardverschuiving. Met uitzondering van de sluiting van de Staatsmijnen is het mes er dan ook nog nooit zo diep ingegaan.”

Voorzitter J. Hermans van de ondernemingsraad van DSM Limburg BV, met bijna 12.000 werknemers de grootste sociale eenheid: “In het algemeen kun je weinig kritiek hebben op inspanningen van een onderneming om zich sterker te maken. Dat kan ook in het belang van de werkgelegenheid in de toekomst zijn, maar het geheel is - totdat bekend zal worden wie wat en waar zal gaan doen - nog te ondoorzichtig om er al een definitief oordeel over te vellen. We wisten natuurlijk ook dat er iets te gebeuren stond, maar de grote aantallen hebben ons toch verrast.”

Dr. B.K. Vriesema en ir. H.J.M. van Gorcom, voorzitter en secretaris van de Vereniging Hoger Personeel DSM, hebben “alle begrip. Maar bij de uitvoering van de plannen zullen we steeds de afweging maken of de meerwaarde die de onderneming er mee denkt te behalen, opweegt tegen het stukje ellende dat je mensen aandoet. We willen er per project bij worden betrokken.”

DSM wil met "Concern 2000' de slagkracht ten opzichte van de concurrentie vergroten. “Na de periode van veroveren van marktsegmenten zijn we nu in een stadium van optimaliseren gekomen. We moeten het nu doen, omdat we qua financiële draagkracht in goeden doen zijn”, zegt DSM-bestuurslid drs. L. Lighthart in een toelichting op de plannen. Overal op de wereld zijn chemische concerns bezig met herstructureringen. “Wil je blijven meespelen, dan moet je wel”, aldus Ligthart. Door de ingrepen hoopt DSM in kernactiviteiten als fijnchemie en engineering plastic products de eerste viool te gaan spelen - als het kan in de wereld, maar in ieder geval in Europa.

Pag.16:

De strijd tegen overtollig vet en bureaucratie

In grote lijnen komen de maatregelen op het volgende neer: tussen de 1000 en 1500 werknemers, die niet bij de zogenoemde kernactiviteiten zitten, zullen bij ondernemingen buiten het concern worden geplaatst. Ongeveer 1200 mensen, voornamelijk in staven en dienstverlening, zullen intern worden "ingeschoven' in de 25 business units, de produktiemaatschappijen die zorgen dat de schoorsteen blijft roken. Het betreft hier onder meer werknemers van Personeel en Organisatie. De directeuren van de business units zullen zelf het personeelbeleid gaan voeren.

Tussen de 500 en 600 arbeidsplaatsen zullen, in wat DSM "de optimaliseringsslag' noemt, vervallen. Daarbij gaat het om “het afstoten van taken die onvoldoende toegevoegde waarde bieden in relatie tot de kosten”, aldus DSM. Gedacht wordt aan functies op het hoofdkantoor in Heerlen en bij Lokatiebeheer. Ligthart: “Doel van de plannen is niet in de eerste plaats het drukken van de kosten, maar het vergroten van de effectiviteit.”

Samen met afslankingen bij onder meer Research en Vezelgrondstoffen, die al gedeeltelijk in uitvoering zijn, zal het aantal banen binnen nu en 1995 - het jaar waarin DSM mean and lean hoopt te zijn - aanzienlijk zijn terugelopen. “Houdt het”, zegt Ligthart “voorlopig maar op 1000-plus, want 1200 zou ook kunnen.” Weliswaar bestaat de intentie om niemand gedwongen te ontslaan, maar garanties worden niet gegeven. “Dat hangt”, aldus Ligthart, “van de ontwikkelingen van de conjunctuur af.”

De Industriebond FNV meent dat er nu al "stil' worden gesaneerd. De bond beraadt zich op acties mocht men daar mee doorgaan. Een DSM-woordvoerder: “Het is best mogelijk dat hier en daar mensen te verstaan wordt gegeven een plekje buiten het concern te zoeken, maar dat gebeurt niet structureel, van bovenaf voorgeschreven.”

Concern 2000 is het resultaat van een onderzoek binnen de onderneming door organisatieadviseur McKinsey & Company. Het ligt in het verlengde van de vorig jaar door hem afgeronde studie DSM 2000. Waar DSM 2000 zich op stratgeie richt, belicht Concern 2000 de organisatie.

Toen Ligthart in het blad DSM Magazine de denkwijze achter de operaties nader toelichtte, sprak hij over "het opschudden van het bed'. “ Als er mensen zijn die zeggen dat we er de verstikkende dekens mee willen afhalen, dan vind ik dat te zwaar uitgedrukt.” Maar bekend is dat binnen het concern in de voorbije jaren van voorspoed nogal wat overtollig vet was geslopen, dat gecombineerd met een zekere mate van bureaucratie remmend werkte. Vooral de business units zaten nogal met de kosten die centrale staven en diensten hun in rekening brachten, kosten die ze zelf niet in de hand hadden.

DSM staat op de wereldranglijst van chemische concerns op de vijfentwintigse en op de Europese ranglijst op de zeventiende plaats. De onderneming heeft over de hele wereld 24.500 werknemers. Van hen zijn er ruim 15.000 werkzaam in Nederland, van wie 12.000 in Zuid-Limburg. Verspreid over acht (en per 1 januari negen) divisies worden de business units aangetroffen - "onze bouwstenen'', noemt Ligthart ze.

Terwijl buiten Limburg slechts 5 tot 10 procent van de werknemers niet rechtstreeks onder een business unit valt, is dat in de provincie zelf 60 tot 65 procent. “Dat is”, aldus Ligthart, “historisch zo gegroeid. We misten in onze omgeving een breed industrieel draagvlak, zoals in de Rijnmond, en dus moesten we veel zelf doen.” De plannen komen er uiteindelijk op neer dat de business units van 16.300 werknemers zullen uitgroeien tot straks 17.500 werknemers.

Vooral in de staven en diensten gaat het mes. Een deel van de arbeidsplaatsen zal binnen de onderneming verschuiven. Vakbonden en ondernemingsraden verwachten daar weinig weerstand. “Men blijft dan immers in de moederschoot”.

Maar met de werkzaamheden, die DSM gaat onderbrengen bij ondernemingen buiten het concern zal het moeilijker liggen. “Daar zit”, zegt een werknemer, “veel meer pijn. Mensen kozen voor een positie bij DSM wegens de bol van geborgenheid die ze er dachten te vinden. DSM was in de beleving van vooral de oudere werknemers zekerheid tot en met de oude dag. Aan dat sprookje komt nu een einde. Er gaat een rib weg uit het lijf, maar daar is bij het begin van de schepping ook iets moois uit ontstaan.”

Als een schoolvoorbeeld van hoe uit-huisplaatsing zal moeten geschieden wordt de gang van zaken rond de afdeling Onderhoud beschouwd. De onderhoudswerkzaamheden zullen in de toekomst worden verricht door Stork, dat daarvoor in Limburg een aparte onderneming opzet waarin DSM 49 procent van de aandelen heeft. Na langdurig onderhandelen met de vakbonden, is hierover een akkoord bereikt. De 460 mensen, die bij de operatie zijn betrokken, zullen de komende jaren de goedertierenheid van DSM blijven ervaren: DSM vult de achteruitgang in loon aan, VUT- en penisoenregeling blijven intact, DSM garandeert voor twee jaar het werk en zal, mocht het binnen vijf jaar onverhoopt met Stork misgaan, de gedupeerden helpen met het zoeken van ander werk.

Voorzitter F. Hol van de Unie BLHP, die met 2100 leden na de Industriebond FNV de grootste vakbond bij DSM is: “Het sociale kader waarbinnen de overgang naar Stork is geregeld, zal de basis moeten zijn voor de uitvoering van de overige uitbestedingen. Ik denk dat de raad van bestuur daar nauwelijks nog nee tegen kan zeggen, want anders krijg je scheve ogen.”

Voorzitter Hermans van de concernondernemingsraad: “De Stork-deal zal voor ons als richtpunt dienen.”

Ligthart daarentegen: “Stork is geen referentiepunt dat automatisch past op alle andere uitbestedingsprojecten.”

Een andere activiteit die op korte termijn op de nominatie staat uitbesteed te worden, is het Computer Centrum Nederland (CCN) in Heerlen, waar 350 mensen werken. Andere activiteiten, zoals de drukkerij, het reisbureau, het intern vervoer, de garage, de afdeling die het beheer van de kantoren onder zich heeft en een deel van het opleidingsapparaat, zullen volgen. Bij elke ingreep zullen vakbonden en ondernemingsraad worden geconsulteerd, zo verzekert Ligthart.

In de overlegorganen en bij de vakbonden vraagt men zich af of men het met Concern 2000 heeft gehad. Ligthart: “Hoe de wereld er over een aantal jaren uit zal zien, is natuurlijk moeilijk te zeggen. Mochten nog nieuwe bewegingen nodig zijn, dan denk ik dat ze niet van deze orde van grootte zullen zijn. Ik zal ontzettend blij zijn als we alle operaties kunnen realiseren. Maar één ding sterkt me in mijn optimisme: uit gesprekken met mensen binnen de onderneming is me gebleken dat men in de plannen veel herkent. Men beseft meer inzicht in het eigen werk te krijgen als men dichter bij het front, dus bij de business units, komt te zitten.”

Vakbondsbestuurder Hol: “ Gezien de toezeggingen die DSM in de Stork-deal heeft gedaan, kun je moeilijk overeind houden dat de onderneming zich goedkoop van haar werknemers af wil maken. We hebben gaande de uitbesteding van het onderhoud regelmatig petities aangeboden met als strekking dat de mensen niet als zakken meel mogen worden weggezet. Dat heeft kennelijk geholpen. Het geeft ons hoop voor de uitvoering van Concern 2000.”