Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Religie

BISSCHOP

Terrltorios of Grace. Cultural Change in the Sevonteonth-Century Diocese of Gronoble door Keith P. Luria 267 blz., University of California Press 1991, f93,50 ISBN 0 520 06810 6 In 1671 kwam bisschop Le Camus aan in zijn bisdom, het diocees van Grenoble. Hij was negenendertig, afkomstig uit de Parijse ambtsadel, bekeerd, en een strikte contra-reformatorische hervormer. Het was al een goede eeuw bekend wat zo'n bisschop behoorde te doen. Orde scheppen. Misbruiken verwijderen. Scheiding maken tussen het heilige en de wereld. Meer moraal en minder wonderen. Een nette eredienst. Alle parochies geregeld inspecteren. Een opleidingsinstituut voor priesters oprichten. Le Camus was de eerste hervormingsgezinde bisschop in zijn diocees, dat nog de sporen droeg van de grote verwoestingen die de 16deeeuwse godsdienstoorlogen hadden aangericht. Er was weinig geld voor het onderhoud van priesters of kerkgebouwen. Bij zijn inspectie (het eerste volledige bezoek aan het bisdom door een bisschop in tweehonderd jaar) was hij geschokt. Hij trof tientallen drankzuchtige en hoererende geestelijken aan, en zelfs een priester die nog nooit van het bestaan van het Nieuwe Testament had gehoord (in Engelas). Van de ongeveer driehonderd curés in het bisdom voldeden er maar tien aan zijn hoge standaarden. Vijfendertig jaar lang putte Le Camus zich uit in het op orde brengen van zijn bisdom. In 1707, oud en ziek, vertrok hij, ondanks bezwaren van zijn ondergeschikten, voor zijn twaalfde inspectiereis. Hij wilde sterven op het slagveld. Binnen een maand was hij dood. Het werk van heroïsche bisschoppen als Le Camus is al jaren onderwerp van uitgebreid historisch onderzoek. Aan de hand van deze contra-reformatorische campagnes, die scherp afgebakend zijn in plaats en tijd, kan men gedetailleerd onderzoeken hoe in de vroeg-moderne tijd een hervormingsgezinde elite zijn normen en standaarden trachtte op te leggen aan het volk. Dergelijk onderzoek vormt de harde basis voor theorieën

over westerse beschavings- en disciplineringsprocessen. Territories of Grace is een kleine en elegante studie van de wisselwerking tussen Le Camus' streven naar hervorming en de verlangens en verwachtingen van de verschillende katholieke gemeenschappen in zijn diocees. Luria heeft een state-of-the-art onderzoek verricht. Het berust niet op een simpel model van elitaire actie en populaire reactie, maar schenkt ook aandacht aan de initiatieven van de bevolking. Voor een belangrijke deel blijft het een verhaal van simpele compromissen. Le Camus was huiverig voor parochiale processies, die doorgaans als bestemming een oude en vervallen kapel hadden. Meestal ging zo'n processie gepaard met uitbundige feesten, waarop gedanst en gevochten werd, en diende het ritueel een in Le Camus' ogen verdacht concreet doel, zoals het afwenden van droogte of hagel. Hij slaagde er echter vrijwel nooit in deze gebeurtenissen te verbieden. Het beste wat hij bereikte was de kapel te laten opknappen. Interessanter zijn de uitkomsten van een onderzoek naar de vereringen van heiligen in de kapellen van de honderden kerken in het bisdom. Dan lijkt het optreden van Le Camus opeens nog minder effect op de volksvroomheid te hebben. De meerderheid van de heiligen die aan het eind van zijn episcopaat werden vereerd, waren dezelfde als in de late middeleeuwen. Toch blijkt dat nieuwe contra-reformatorische devoties, zoals de verering van het Sacrament en de Rozenkrans, al opkwamen voor de aankomst van Le Camus, en niet terug te voeren zijn op de activiteiten van hervormende geestelijken. Een lokaal onderzoek naar één klein dorp, Entraigues, suggereert een verklaring. Daar waren twee lokale families, de Buissons en de Bernards, verwikkeld in een verbeten vete om de meest vooraanstaande plaats in het dorp. In 1642 stichtten de Bernards een nieuwe broederschap, gewijd aan de verering van de Rozenkrans, waarvan een groot deel van het dorp lid werd, en waar zij hun rivalen buitensloten. In 1657 sloegen de Buissons terug, door de stichting van een nieuwe kapel gewijd aan de Verheerlijking van Christus. Lokale rivaliteiten leidden zo tot verspreiding van contra-reformatorische vroomheid. Poter van Rooden