"Patriottisch Front' tegen De Klerk en de Nationale Partij; Links Z-Afrika oefent in eenheid

DURBAN, 25 OKT. Bijna alles wat zich links noemt in Zuid-Afrika is vanmiddag in Durban begonnen aan een driedaagse oefening in eenheid. Onder de vleugels van het Afrikaanse Nationale Congres (ANC) en het Pan Afrikaanse Congres (PAC) zijn vijfhonderd vertegenwoordigers van tachtig organisaties bijeen om een "Patriottisch Front' te vormen tegen de regering-De Klerk en de Nationale Partij.

Het Front is de laatste halte voor de onderhandelingen over een nieuwe, niet-raciaal geïnspireerde grondwet in Zuid-Afrika. Het ANC wil in Durban de steun van een brede waaier van anti-apartheidsgroepen (vrouwen, studenten, arbeiders, christenen, onderwijzers, kunstenaars en voetballers) achter zich krijgen. Daarmee denkt het straks steviger aan de onderhandelingstafel te zitten. De veel-partijenconferentie begint waarschijnlijk in december.

Maar nog voor het Patriottische Front een feit is, vertoont het al een scheur. De Azanian People's Organisation (Azapo) werd deze week na een dagenlange ruzie door ANC en PAC als mede-organisator aan de kant gezet. De radicale erfgenaam van Steve Biko's Zwarte Bewustzijnsbeweging uit de jaren zeventig zal nu ook de conferentie mijden.

Het conflict ging als vaker om ideologische zuiverheid - af te meten aan de mate van afwijzing van het "apartheidsregime'. Azapo, een kleine socialistische organisatie van vooral intellectuelen, schreef vorige week op eigen houtje een brief aan alle uitgenodigden met de eis dat deelneming aan “apartheidsstructuren” moest worden stopgezet, op straffe van uitsluiting van het Front.

De leiders van de thuislanden en parlementaire partijen voelden zich aangesproken. De Democratische Partij, met aanhang onder blanke liberalen, liet weten niet naar Durban te zullen komen wanneer de brief niet zou worden ingetrokken. Azapo bleef dat weigeren en moest uiteindelijk opstappen. De Democratische Partij neemt nu toch deel aan de besprekingen, al is het over een geamputeerd Front.

De komst van de Democratische Partij is van betekenis, omdat het Front daarmee geen exclusief zwarte aangelegenheid is. De Nationale Partij ziet de bijeenkomst in Durban argwanend als “een samenspanning van zwarten”. En de belangrijkste niet-uitgenodigde, dr. Mangosuthu Buthelezi van de Inkatha Vrijheidspartij die collaboratie met de regering wordt verweten, spreekt zelfs van “zwart racisme”.

De besprekingen in Durban gaan niet over de inhoud van de nieuwe grondwet, maar over de strategie in het onderhandelingsproces. Dat proces heeft als hoofdpunten een conferentie met alle of bijna alle partijen in het land, een nieuwe grondwet en een vorm van overgangsbestuur. Op al deze punten is in Zuid-Afrika een rijke vocabulaire ontwikkeld, waarmee de partijen zich van elkaar proberen te onderscheiden. Zo wil de regering een meeerpartijenconferentie en het ANC een congres van alle partijen. Het ANC eist een interim-regering, de regering denkt aan “overgangsmaatregelen” om andere partijen bij het landsbestuur te betrekken.

Als grootste partij toont het ANC de meeste bereidheid tot onderhandelen en bestuurlijke verantwoordelijkheid in de overgangsfase. Het PAC weigerde tot voor kort elk gesprek met “het apartheidsregime”. Om deel te nemen aan een brede conferentie in december hanteert het PAC nu de formule “preconstituerende vergadering”: het praat alleen met De Klerk cum suis ter voorbereiding van een gekozen grondwetgevende vergadering. In de overgangsperiode zou een speciale autoriteit, onder toezicht van de Organisatie van Afrikaanse Eenheid, de controle moeten krijgen over media, leger en politie en de voorbereiding van de verkiezingen.

Vooral op het punt van de gekozen grondwetgevende vergadering zullen ANC en PAC dit weekeinde proberen het Front gesloten te krijgen, omdat volgens hen alleen door de kiezers gemandateerde partijen een nieuwe grondwet kunnen opstellen.

Het zal niet makkelijk zijn de Democratische Partij hierin mee te lokken. De DP-parlementariër Tony Leon zei enkele weken geleden tijdens een toespraak dat Zuid-Afrika niet rijp is voor verkiezingen voor een grondwetgevende vergadering: “Er is te veel geweld en intimidatie. Het land is te instabiel. Verkiezingen in Zuid-Afrika zijn op dit moment praktisch onmogelijk”.

Voor de zwarte politiek is het Front “historisch”. Het is de eerste keer na de opheffing van het verbod op politieke partijen als ANC en PAC in 1990 dat zoveel verschillende groeperingen één politieke koers proberen te formuleren. Oude twisten hebben in het nieuwe Zuid-Afrika niet meer dezelfde lading. De samenwerking tussen ANC en PAC is daarvan het bewijs. Het PAC splitste zich in 1959 af van het ANC, omdat het vond dat het ANC verwaterde door haar uitgangspunt van non-racisme. Zwart nationalisme in een socialistische jas werd de ideologie van het PAC, dat zich jarenlang verzette tegen het ANC.

Nu hebben aanhangers van PAC moeite de verschillen met het ANC uit te leggen. Het PAC zegt 500 afdelingen in het land te hebben, maar wil geen ledental noemen omdat “het proces in Zuid-Afrika niet onomkeerbaar is en de regering niet alles hoeft te weten”. Het PAC noemt zich ook non-raciaal, al legt het sterker de nadruk op de belangen van zwart Zuid-Afrika dan het ANC. Zijn programma lijkt wat socialistischer getint met punten als staatsinmenging in de economie, het oprichten van coöperaties van zwarten, de teruggave van land van blank aan zwart, en aandelenbezit van arbeiders in ondernemingen. Maar Barney Desai, de woordvoerder van PAC, noemt de Zweedse sociaal-democratie als zijn voorbeeld.

Het duidelijkste verschil is de retorische strijdbaarheid. Het PAC houdt een hervatting van de gewapende strijd achter de hand, voor als de machtsoverdracht niet zou plaatshebben. En de oude PAC-kreet "one settler, one bullet', wat neer zou komen op een kogel voor elke blanke, doet het bij de aanhangers nog goed. “Maar”, zegt Desai, “het is een slogan, het is niet onze politiek. Ik weiger me ervoor te verontschuldigen. Onze mensen hebben onder wrede onderdrukking geleefd. Tienduizenden zijn door het regime vermoord. Onze kinderen zijn doodgeschoten op straat. Maar persoonlijk denk ik dat de slogan geen goed idee is.”

Als het Patriottische Front de gewenste eenheid in verscheidenheid brengt, heeft president De Klerk er een nieuw obstakel bij. De Nationale Partij wijst een gekozen grondwetgevende vergadering pertinent van de hand. Aannemende dat het ANC een absolute meerderheid behaalt, zou De Klerk hiermee de vormgeving van het nieuwe Zuid-Afrika uit handen geven, terwijl hij juist in een grondwet de belangen van de blanke minderheid wil zeker stellen.

Binnen het ANC denkt men echter dat in het stugge proces van geven-en-nemen de Nationale Partij wel zal moeten instemmen met verkiezingen voor een grondwetgevende vergadering. “De Klerk wilde eerst ook geen interim-regering, maar hij spreekt nu over een overgangsstructuur. Hij zal op den duur zijn positie wel herzien”, zei een invloedrijke ANC'er deze week. Het klonk vol vertrouwen.