Cambodja; Op papier begint nu de vrede

Op de eerste grote vredesconferentie over Cambodja in Parijs, ruim twee jaar geleden, verkondigde Khieu Samphan, tweede man van de Rode Khmer na Pol Pot, koeltjes dat de massamoord die in zijn land tussen 1975 en 1979 plaatshad onder het bewind van de Rode Khmer niet als genocide mocht worden betiteld. Khieu Samphan ontkende de slachtingen niet, maar zei dat genocide betrekking heeft op het ene volk dat het andere uitroeit en in Cambodja betrof het een interne aangelegenheid en dus, zo luidde zijn redenatie, mocht het.

Khieu Samphan tekende gisteren in Parijs, namens de Rode Khmer, het langverwachte vredesakkoord over Cambodja, waarmee formeel een einde komt aan twaalf jaar burgeroorlog en eenentwintig jaar van ontberingen in Cambodja. Alle handtekeningen zijn gezet, de vrede staat op papier, maar in een land waarvan de bevolking de afgelopen twintig jaar van de ene in de andere nachtmerrie terechtkwam kan de vrede niet per decreet worden afgeroepen, zeker niet wanneer dezelfde politici die voor een groot deel de ellende aanrichtten: prins Norodom Sihanouk, Son Sann en Khieu Samphan opnieuw, zoals het lijkt, de dienst zullen uitmaken.

Over Sihanouk, tot 1970 leider van een autocratisch bewind en over de nationalist Son Sann, die begin jaren zeventig medewerker was van generaal Lon Nol, een zetbaas van de Amerikanen, oordeelt de geschiedenis naar verhouding nog mild, datzelfde kan niet gezegd worden van de leiders van de Rode Khmer. Toch krijgen ook zij een nieuwe kans.

Volgende maand al keert Khieu Samphan na twaalf jaar terug naar Phnom Penh, de stad die in 1975 op bevel van Pol Pot geheel en op gewelddadige wijze werd ontruimd. Over Pol Pot zelf geen nieuws; naar wordt aangenomen bevindt de man die verantwoordelijk is voor de dood van meer dan een miljoen van zijn landgenoten zich nog ergens in de jungle dan wel in China. Mag ook hij straks terugkeren? Daarover staat niets in het akkoord.

Het vredesakkoord van de VN over Cambodja is uniek en niet eens zozeer wegens de enorme omvang. In tegenstelling tot andere recente transformaties naar vrede onder auspiciën van de VN (Namibië, Nicaragua) is in het Cambodjaanse geval sprake van de rehabilitatie van een beweging, de Rode Khmer, waarvan het moorddadige karakter door onafhankelijke deskundigen, uitvoerig is aangetoond. Formeel ziet de regeling van de VN er overigens prima uit: VN-troepen (UNTAC) zullen onder andere toezien op een staakt-het-vuren, de ontwapening van de drie guerrillabewegingen en het regeringsleger, de organisatie van vrije verkiezingen en de terugkeer van de vluchtelingen.

Of dat een waterdichte garantie biedt voor duurzame vrede valt echter te bezien. De maoïstische Rode Khmers, voor wie het leven van een mens destijds niet meer waard was dan dat van een vlieg, doen hun uiterste best zich als lammetjes te presenteren. Veel waarnemers twijfelen aan hun goede bedoelingen. Een Franse hulpverlener die deze week terugkeerde uit Cambodja vertelde dat de bevolking beeft bij de gedachte aan een nieuw bewind van de Rode Khmer. En de pogingen van de Rode Khmer om vluchtelingen te dwingen terug te keren naar door hen gecontroleerde gebieden doen erger vrezen.

Weliswaar kunnen de Cambodjanen straks bij de verkiezingen massaal tegen de Rode Khmer stemmen, maar indien Khieu Samphan er in slaagt, zoals sommigen vrezen, de overeengekomen verplichte ontwapening voor een deel te omzeilen, hebben de Rode-Khmer-strijders na het vertrek van UNTAC vrij spel en worden eventuele schendingen van de mensenrechten weer een interne aangelegenheid, zoals voorheen.

De reden voor het betrekken van de Rode Khmer bij het vredesproces is steeds geweest dat uitsluiting van de voormalige heersers hen tot gevaarlijke buitenstaanders zou maken. “We vonden het slimmer hen bij een effectieve ontwapening te betrekken"", zei de Franse minister van buitenlandse zaken Roland Dumas dinsdag.

Waarschijnlijk was het nu getekende akkoord het best haalbare en verdient het een kans. Cambodja is een land dat nog altijd zo kapot is, dat elke verandering alleen maar verbetering kan brengen. En de positie van de VN ten aanzien van Cambodja is zo sterk geworden dat de internationale gemeenschap in de toekomst, wanneer het mis dreigt te gaan in Cambodja, mogelijk van te voren kan ingrijpen. Pas als dat vaststaat, is het vrede in Cambodja.

    • Lolke van der Heide