Wonder voltrekt zich in "Missa Solemnis'

Concert: Radio Philharmonisch Orkest en Groot Omroepkoor o.l.v. Edo de Waart, mmv van Dinah Bryant (sopraan), Jard van Nes (alt), Mark Baker (tenor), Henk Smit (bas) en Semjon Meerson (viool). Programma: Beethoven, Missa Solemnis opus 123 in D. Gehoord: 20-10 Muziekcentrum Vredenburg Utrecht. Uitzending 22-10, 13.30 u op Radio 4.

Beethoven werkte vijf jaar lang aan zijn Missa Solemnis: een scheppingsperiode die, ook naar zijn eigen maatstaf gemeten, lang is. Oorspronkelijk wilde Beethoven de mis binnen twee jaar voltooien, zodat zij in 1820 ter gelegenheid van de wijding tot bisschop van zijn vriend en beschermheer aartshertog Rudolf van Habsburg voor het eerst kon worden uitgevoerd. Tijdens het componeren werd de mis echter zozeer hartekind van Beethoven, dat hij geen rust had voordat zijn hele veelzijdige muzikale kunnen en menselijk voelen er in was verwerkt. Zulke banale zaken als tijd- en geldnood lapte Beethoven superieur aan zijn laars als het er om ging het hoogste en diepste dat in hem leefde in muzikale taal om te zetten.

Een integrale uitvoering van de Missa Solemnis heeft Beethoven tijdens zijn leven niet mogen meemaken. Na zijn dood vond het werk door zijn zware instrumentale en vocale bezetting en gecompliceerde muzikale structuur als vanzelf zijn bestemming in de concertzaal. En zelfs voor gerenommeerde symfonie-orkesten, koren en vocale solisten is de moeilijkheidsgraad dermate groot, dat een geslaagde vertolking van dit opus magnum zelfs in de concertzaal tot de grote uitzonderingen behoort.

Zondagmiddag werd in principe aan alle voorwaarden voldaan om te komen tot zo'n geslaagde vertolking. Een van Nederlands beste symfonie-orkesten, een in zijn soort uniek koor van beroepszangers, een viertal begenadigde vocale solisten en een dirigent, Edo de Waart - die op zijn best de muziek met eenzelfde dwingende precisie en niets en niemand ontziende passie benadert als destijds Willem Mengelberg - wijdden zich gezamenlijk aan hun moeilijke, maar mooie taak: de Missa Solemnis zo te laten klinken als Beethoven zich die voorstelde.

Uiteindelijk lukte dit, maar het duurde geruime tijd voordat Edo de Waart bereikte wat hem voor ogen stond: een collectief gebeuren, waarin alle executanten als schijnbare willoze media precies de kwantiteit en kwaliteit aan geluid produceerden die nodig waren om maximaal muzikale gestalte te geven aan Beethoven's hartekreet, of zo men wil, bede, om verlossing uit het menselijk lijden door het verkrijgen met Gods hulp van innerlijke rust en vrede. Aanvankelijk reageerden koor en orkest niet meer dan gehoorzaam op De Waarts expressieve aanwijzingen, terwijl de vocale solisten niet verder kwamen dan een kundig verklanken van het notenbeeld. Doordat de geest nog niet vaardig was over de musici kreeg het geheel soms zelfs iets logs en massiefs en kwamen de fortissi en de tutti niet over als muzikale climaxen.

De omslag vond plaats middenin het Credo bij de kernwoorden “et incarnatus est” waar de muziek op ontroerende wijze de geestelijke inkeer tot uitdrukking brengt. Uiteraard had De Waart een zeer belangrijk aandeel in het wonder dat zich hierna voltrok. Koor, orkest en solisten vertolkten de muziek aangrijpend mooi. Bijzondere vermelding verdient de gepassioneerd bezielde verklanking door de twee vrouwelijke solisten, sopraan Dinah Bryant en alt Jard van Nes. Zij bewezen dat een bijna uit zijn krachten gegroeid Beethoviaans fortissimo toch nog doorleefd kan klinken.

    • S. Bloemgarten