Politieke toespraak vormt uitnodiging tot vrij inhakken op de tegenstander; Akkoord brengt Z-Afrika geen vrede; De goede relatie tussen De Klerk en Mandela is niet meer

JOHANNESBURG, 21 OKT. Het nationale vredesakkoord heeft Zuid-Afrika geen vrede gebracht. Ruim een maand na de ondertekening in Johannesburg door politieke partijen, vakbonden en maatschappelijke organisaties zijn er al meer dan tweehonderd doden gevallen bij 'politiek geweld'.

Het is de tol van een reeks smerige “incidenten”: politieke leiders die op klaarlichte dag worden neergeschoten, in lakens gehulde onbekenden die het vuur openen op een menigte of passagiers die na een steekpartij levenloos uit de trein worden gegooid. De slachtoffers zijn altijd zwart.

Niemand verwachtte dat met het akkoord het politieke geweld in Zuid-Afrika meteen tot het verleden zou behoren. Maar het gaf in ieder geval de hoop dat de verzoening tussen de belangrijkste politieke leiders haar uitstraling zou hebben naar de achterbannen die elkaar dagelijks tegenkomen in de ongeplaveide straten van de townships - zowel de ANC-activist, de Ikatha-impi als de blanke politieman.

Nu dat niet gebeurt valt ook een tweede doel van het akkoord weg: een nieuwe, meer tolerante cultuur van politiek bedrijven. In dit over-gepolariseerde, ruwe land is het debat meestal een scheldpartij en een politieke toespraak een uitnodiging tot vrij inhakken op de tegenstander. Nuances blijven achter in de kofferbak. Het verdrag beoogde met regels omtrent politiek gedrag enig respect over en weer te garanderen.

Dit is naar letter en geest mislukt. In de afgelopen dagen hebben president De Klerk en ANC-leider Nelson Mandela elkaar de bitterste verwijten sinds tijden toegevoegd over hun verantwoordelijkheid voor het politiek geweld. Artikel 2.4. van het vredesakkoord zweeft sindsdien in de lucht. Daarin beloofden de politici “geen taal te gebruiken die aanspoort tot geweld of haat tegen enige politieke partij of persoon noch enige opzettelijke valse beschuldiging te uiten tijdens een politieke bijeenkomst (..)”.

Mandela is al enige tijd in de aanval. Hij is er na alle onopgeloste moorden op ANC-aanhangers van overtuigd dat krachten binnen politie en leger het politiek geweld bevorderen of zelf uitvoeren, met de bedoeling het vredesproces te verstoren. De Klerk kan of wil daar niets aan doen, want “zwarte levens tellen voor hem niet”, zoals Mandela twee weken geleden tijdens een spreekbeurt in Boksburg zei. Deze week sloeg de ANC-leider in Harare bij de vergadering van de Gemenebestlanden een nog scherpere toon aan. De Zuidafrikaanse politie is een “moordmachine” geworden, die optreedt volgens de wensen van de president.

In twee opeenvolgende spreekbeurten, vrijdag en zaterdag, sloeg De Klerk terug. Hij noemde de beschuldigingen van Mandela “onverantwoordelijk, op niets gebaseerd en niet te rechtvaardigen”. De Klerk nam de politie in bescherming: “Zonder de toegewijde inzet van de politie is het onmogelijk het geweld tot een einde te brengen. De onverantwoordelijkheid van Mandela's publieke verklaringen wordt nog versterkt door het feit dat hij geen poging doet om enige substantiële bewijzen te overleggen die zijn beschuldigingen kunnen ondersteunen”.

De voorlichtingsdienst van de regering kwam vervolgens met een trotse erelijst van politie-activiteiten. Eenderde van de 111.500 politiemensen is permanent bezig onrust en geweld te bestrijden. Sinds 1 januari vorig jaar zijn daarbij 130 politiemensen gedood en 868 gewond geraakt. In de omgeving van Johannesburg heeft de politie dit jaar 16.872 manjaren aan overwerk geboekt. De politie gaf zelf een verklaring uit waarin zij bekendmaakte dat sinds augustus vorig jaar 65 leden van Umkhonto we siszwe, de militaire arm van het ANC, zijn gearresteerd voor het plegen van 44 gewelddaden. “De gearresteerde ANC-leden worden verdacht van betrokkenheid bij gewelddaden als moord, poging tot moord, aanvallen met handgranaten en gewapende overvallen. Bij allen werden wapens en munitie in hun bezit aangetroffen”, luidt de politiemededeling, die gedetailleerd ingaat op afzonderlijke zaken en namen en verklaringen noemt van verdachten.

Het ANC sprak op zijn beurt van “een grove propaganda-actie”, waarmee de politie de aandacht van het publiek probeert af te leiden van “haar ernstige tekortkomingen”. Het openbaar maken van verklaringen uit politie-onderzoeken is volgens het ANC een poging om “rechtszaken via de media te voeren”.

Hoe een vredesverdrag leidt tot een woordenoorlog. Meer positieve geesten in Zuid-Afrika wijzen erop dat het akkoord in ieder geval een meetlat heeft gecreëerd voor politiek gedrag, waar de partijen nu gebruik van maken. Bovendien hindert het verbaal geweld niet de voortgang van de “onderhandelingen over de onderhandelingen”. De afgelopen week nog kwamen delegaties van ANC en regering bijeen om de besprekingen over een nieuwe grondwet in de steigers te zetten. Nog steeds is de politieke wil aan beide kanten om in december te beginnen met de meer-partijenconferentie - geweld of geen geweld.

De belangrijkste conclusie is dat de persoonlijke verhouding tussen de twee leiders, De Klerk en Mandela, politiek is uitgewerkt. De goede verstandhouding tussen de twee, die in het afgelopen jaar een stabiliserende factor was in de Zuidafrikaanse politiek, is niet meer. Mandela voelt zich volgens zijn omgeving bedrogen door De Klerk. De ANC-leider zal de president niet meer als “een integer man” bij zijn aanhang verdedigen. De Zuidafrikaanse politiek gaat daarmee een zakelijker, wellicht hardere, tijd tegemoet.