Oekraïne wil zelfstandig zijn

Lenins standbeeld wordt in Kiev, de hoofdstad van de Oekraïne, brokje bij brokje weggebeiteld. De slopers begonnen bij de kruin van de stichter van de Sovjet-staat en zijn inmiddels gevorderd tot zijn navel. Stukje bij beetje maakt de Oekraïne zich ook los van Lenins politieke erfenis. Eind vorige week weigerde de Oekraïne het verdrag voor economische unie met de meeste resterende Sovjet-republieken te ondertekenen.

Terwijl 8 van 15 republieken een verdrag voor een economische gemeenschap sloten, koos de Oekraïne voor economische zelfstandigheid - en daarmee op termijn voor politieke onafhankelijkheid. Als dat streven verwezenlijkt wordt, verliest het restant van de Sovjet-Unie de één na machtigste economische en militaire republiek. De Oekraïne, zo groot als Frankrijk en met een bevolking van 52 miljoen mensen, zal een formidabele buffer tussen Europa en Rusland vormen. Met een eigen leger en wellicht een kernmacht.

Al deze week wil het parlement in Kiev een serie wetten aannemen, vooruitlopend op de volksstemming over onafhankelijkheid in december. De Oekraïne heeft binnenkort een eigen munt (de hryenia), die wordt gedrukt in Canada, omdat de roebel niets meer waard is. Een aanvraag voor lidmaatschap van het IMF en de Wereldbank - de Oekraïne is al sinds 1945 lid van de Verenigde Naties - is onderweg.

Uittreding van de Oekraïne is voor de resterende Unie-republieken een ramp. De Oekraïne is met 18 procent van de totale Sovjet-produktie na Rusland de belangrijkste economie van de voormalige Unie. Het is de landbouwschuur van de Sovjet-Unie, goed voor 46 procent van de agrarische produktie. Een kwart van het graan, ruim de helft van de mais, 60 procent van de suikerbieten, een kwart van de vleesproduktie en de meeste tabak in de Sovjet-Unie zijn afkomstig uit de Oekraïne. Bovendien beschikt het - dank zij de Oekraïener Chroetsjov - sinds begin jaren zestig over de Krim en alle belangrijke havens aan de Zwarte zee.

Daarnaast vertegenwoordigt de Oekraïne een kwart van de Sovjet-industrie. In de planeconomie werd de industriële produktie vanuit de nationale ministeries over de republieken gespreid en dit betekent dat de Oekraïne voor een aantal produkten een monopolie-producent is. Zowel de zware als de lichte industrie is in de Oekraïne sterk vertegenwoordigd: staal (een derde van de Sovjet-produktie), locomotieven, chemie en kunstmest (20 procent van de Sovjet-produktie). Maar ook televisietoestellen en ijskasten, motorfietsen en auto's komen uit de industriële centra in de Oekraïne.

In de Oekraïne liggen de steenkolengebieden van het Donbass- Donetsk-bekken. Deze vormen, samen met de kolengebieden in Siberië, de grootste kolenmijnen in de Sovjet-Unie en zijn niet alleen van belang voor de energiewinning, maar ook als centra van arbeidsonrust en politieke macht van de mijnwerkers.

De Oekraïne heeft inmiddels een strategische voorraad van 8 miljoen ton steenkolen aangelegd. Want de republiek is een netto-importeur van energie uitRusland, waarvan het olie en aardgas betrekt. Nu worden de energieleveringen in de Sovjet-Unie nog tegen kunstmatige roebelprijzen verrekend, maar Rusland - of de economische unie - zal zonder twijfel overstappen op internationale marktprijzen voor energie. Daarvoor zal de Oekraïne dan met harde valuta moeten betalen, die het slechts kan verdienen door zijn export drastisch te verleggen van de voormalige communistische Sovjet-markt naar Midden- en West-Europa.