Jan Schaefer wil een brede volksbeweging; "Hokjes in politiek moeten weg'

Jan Schaefer timmert weer aan de weg nadat hij vorig jaar de Tweede Kamer verliet om gezondheidsredenen. Hij wil een brede politieke beweging om de partijen heen en zoekt medestanders. Schaefer belt, faxt en schrijft brieven, tot ongenoegen van het ministerie van binnenlandse zaken waar hij minister Dales adviseert over de sociale vernieuwing. De ambtelijke top tikte hem op de vingers omdat hij briefpapier, telefoon, fax en stafmedewerkers op het Haagse ministerie gebruikt voor zijn eigen politiek initiatief. Maar Schaefer stoort zich niet aan regeltjes, voor hem telt het resultaat. Hij wil vaart brengen in de Nederlandse politiek. Staat Schaefer aan het begin van een vooruitstrevende beweging of bakt hij een taart die niemand lust?

“Ik ben helemaal geen ambtenaar, en ik zal het ook nooit worden”. Jan Schaefer (51), de banketbakker uit Amsterdam die in het kabinet-Den Uyl furore maakte als staatssecretaris voor volkshuisvesting, verdedigt zich fel. Enkele jaren geleden werd Schaefer ziek, hij werd afgekeurd en verliet de politiek. Op het ministerie van binnenlandse zaken adviseert hij nu zijn partijgenoot Ien Dales over de sociale vernieuwing. Voor zijn bureau staat een miniatuurmotor, achter hem hangt een poster van Amsterdam. Onlangs kreeg hij op het Haagse ministerie gezelschap van Marjanne Sint, de afgetreden voorzitter van de PvdA. Ook zij kreeg er een topfunctie. Wordt de Toren van binnenlandse zaken een toevluchtoord voor de gewezen prominenten uit de PvdA? “Met een club ex-wethouders adviseer ik Dales”, zegt Schaefer. “Wij zijn buitenleden, we gaan eind december weer weg. Ik ben hier niet geparkeerd. Dit is geen rustfunctie”.

Schaefer wil niet rusten, hij wil Nederland in beweging brengen. Deze zomer nam hij het initiatief een brede beweging op te zetten waar personen uit diverse politieke stromingen elkaar kunnen treffen. Tijdens zijn vakantie in Frankrijk zette Schaefer zijn gedachten op papier, met zijn analyse keerde hij terug naar de kroegen van Amsterdam. Partijen, zo meent Schaefer, kunnen geen vernieuwing doorvoeren. Ze zijn star, vastgeroest en elk debat bloedt er dood. Steeds minder burgers interesseren zich nog voor partijen, terwijl de politici zich opsluiten in hun schijnwereldje van het Binnenhof.

“Zoals het nu gaat, gaat het niet goed. De opkomstcijfers bij verkiezingen dalen. Daar moet elke democraat toch eens een nacht van wakker liggen. Heel weinig kiezers zijn nog lid van een partij. Partijprogramma's worden gemaakt door een handvol mensen, en slechts vijf procent van de leden doet mee aan besluitvorming”.

Toen Schaefer met zijn analyse in Amsterdam kwam, bleek Nederland op de kop te staan: de WAO. De achterban van de PvdA kwam in opstand tegen het WAO-besluit van het kabinet, de partijvoorzitter was onvindbaar in Italië en de positie van Kok raakte omstreden. Het gistte in de partijtop, de leden liepen weg. In zijn stamkroegen op het Rembrandtplein en het Leidseplein hoorde Schaefer de stem des volks. “Mijn kennissenkring is breder dan de PvdA. In de stad kom ik mijn makkers tegen. Ze weten wie ik ben en ze zeiden: Jan, je partij maakt er een kolerezooi van. Dat blijft hangen, je gaat praten, je denkt er over na. De politici op het Binnenhof leven in een kleine kring. Ze zitten de hele week in Den Haag op een kluitje, 's avonds gaan ze naar afdelingsvergaderingen waar ze worden overhoord. En in het weekeinde lopen ze verjaardagen af om op de lijst te blijven. Gooi die boel eens open, en zoek ook de mensen in andere clubs en partijen op”.

Schaefer ergert zich aan hokjesgeest en proceduresregeltjes. Als wethouder in Amsterdam ging hij recht door zee. "Schaefer komt' was de leus van 1978, "in geouwehoer kan je niet wonen' werd zijn credo. Acht jaar bouwde Schaefer voor Mokum, met of zonder procedures. Maar in 1986, weer terug in de Tweede Kamer, doken de regeltjes weer op. De bouwmeester uit Amsterdam kreeg zijn geliefde portefeuille volkshuisvesting niet terug. Hij moest wijken voor een onbekende partijgenoot en ex-dominee uit Friesland. Schaefer moest genoegen nemen met het midden- en kleinbedrijf, en hij begon opnieuw. Een ziekte velde hem. Op krukken keerde hij na vijf maanden terug in de Tweede Kamer, maar hij moest het parlement vorig jaar om gezondheidsredenen de rug toekeren.

Schaefer bleef straight: bij zijn opmerkingen is geen verklarend woordenboek nodig. Volgens hem is de tijd gekomen reglementen en statuten aan de laars te lappen en de schotten weg te nemen. Hij wil een vooruitstrevende beweging waarin mensen de kans hebben dwarsverbindingen te maken. Ze moeten met elkaar overleggen zonder dat de benepen schriftgeleerden van de partij meteen verraad roepen, en wraak eisen.

“Veel mensen hebben interesse in de maatschappij. Ze zeggen: er moet iets gebeuren. Maar in de partij zit je opgesloten, je kijkt altijd tegen dezelfde gezichten aan. Als er bij de PvdA een ondernemer binnen komt lopen, zeggen ze: wat doe je hier? Ik zeg: praat met de mensen van andere partijen, in een breed en open overleg. Zoek naar overeenkomsten, en kijk naar de inhoud. Of een idee nu afkomstig is van de VVD, D66 of de PvdA maakt niet uit. Maar kijk naar het idee”.

Schaefer heeft tientallen brieven verstuurd om steun te zoeken voor zijn idee. “Ik wil een beweging om de partijen heen, een beweging die invloed kan uitoefenen. Wie een zetel op de pluche wil, moet bij ons niet zijn. De beweging is een platform waar allerhande ideeën kunnen worden besproken die de mensen vervolgens bij hun partijen inbrengen. Dat is invloed. Ik wil geen loge en ik wil ook niet de democratie of de Tweede Kamer afschaffen.”

Schaefer wil de schotten weghalen, maar leden van het CDA heeft hij niet aangeschreven. “Het CDA heeft zich georganiseerd op basis van religie. Daar doe ik niet aan mee, ik vind dat je moet bundelen op politieke gronden.”

Inmiddels hebben circa veertig mensen zich bij Schaefer gemeld met een positieve reactie, onder wie J. Boersma (directeur van de stadsreiniging in Amsterdam), P. Fortuyn (de organisator van de OV-jaarkaart), M. Sterk (ex-atlete), E. de Zwart (discjockey) en J. Schoots (bloemist).

Zijn dat de klinkende namen in de voorhoede van een politieke beweging? “Dat zijn kiezers. Mag een bloemist uit Rotterdam soms niet nadenken over politiek. Ik word razend als er wordt gezegd: dat zijn onbekende figuren, die hebben toch niets te melden. Waar haal je de kapsones vandaan. Een ex-atlete of een bloemist, zijn die soms niet goed genoeg?”

Over het initiatief van Schaefer wordt in Haagse kringen vaak wat lacherig gedaan. Sommigen vragen zich af of de oudgedienden van de PvdA wel de juiste personen zijn om de vernieuwing door te voeren: een aardig idee, maar van de verkeerde man. Anderen bekijken het idee van Schaefer met scepsis. Wil hij soms macht, een mooie baan of brengt hij gevestigde posities in het parlement niet in gevaar? “Waarom mag ik dit niet doen, ben ik soms te min? Ik heb twintig jaar in de politiek gezeten en altijd mijn werk gedaan. En ik heb ook altijd wel buiten de pot gepist. Dat is nodig. Wat heb ik nu aan: wie is hij dan wel, dat bakkertje uit Amsterdam? Laat ze maar eens inhoudelijke kritiek geven. Ik zeg toch niet dat er een volksbeweging moet komen waar iedereen hetzelfde moet denken. Wie dat zegt moet worden opgesloten, want dat lukt nooit”.

Schaefer heeft de brief niet gestuurd naar de leiding van de PvdA, zoals Kok en fractievoorzitter Wöltgens. “Ik hoef toch niet altijd achter de leiding aan te lopen. Laten zij zich zelf maar melden.” Hij richtte de brief wel aan andere prominente partijleden, zoals Van der Louw, de vroegere voorzitter van de PvdA. Van der Louw werkt aan de vernieuwing van de PvdA en heeft met zijn groep voor 27 oktober in Amsterdam een conferentie belegd over de koers van de sociaal-democratie. Medio september had Van der Louw een brief aan Kok voorgelegd om de lijn van de partij te wijzigen, de interne partijdemocratie voor een tijdje af te schaffen en een crisiscomité te vormen naast Kok. Dit voorstel werd door sommigen gezien als een "coup' en Van der Louw raakte met zijn "Bende van Vier' in het beklaagdenbankje.

“Ik heb grote bewondering voor Van der Louw”, zegt Schaefer. “Dat hij dit nog kan opbrengen nadat de Rotterdamse afdelingen hem niet goed genoeg vonden voor de Eerste Kamer. Die jongen deugt. Ik wist dat hij met iets bezig was, ik heb met hem en de mensen in zijn omgeving gesproken. Hij wil de partij van binnenuit veranderen, ik wil buitenlangs. Hij zei me dat het erg onduidelijk zou zijn als hij beide zou doen. Als zijn plan lukt, komen we elkaar wel weer tegen. Dat gepraat over die coup, dat zijn toch opgeblazen toestanden. Ik heb nooit een coup gepleegd, maar je gaat toch niet met de man aan tafel zitten die je wilt afzetten”.

Schaefer ziet zijn initiatief als een aanvulling op het rapport-Van Kemenade dat de PvdA organisatorisch wil verbouwen. “Dat rapport is heel nuttig. Die congressen waar iedereen twee minuten mag spreken, dat kun je toch niet een debat noemen. Moet het dan bij dat rapport blijven? Nee, er zijn in andere partijen ook mensen die aan vernieuwing van de politiek denken. Dan moet je dwars door de partijen gaan. Een partij is maar een instrument, niet een doel op zich. En steeds meer mensen staan buiten partijen. Ze hebben een mening, maar de organisatie stoot ze af. De politiek zit nu op een eiland. Wie kent er nog Tweede-Kamerleden? Niemand toch. De Kamer is een hok met grijze muizen.”

Volgens Schaefer past een discussie over het migrantenvraagstuk prima in de opzet van zijn vooruitstrevende beweging. Onder de kiezers leeft het, in de kroegen werd al ruimhartig over migranten gesproken terwijl de politici het onderwerp uit de weg gingen. “Over dit soort kwesties moet je open kunnen praten, zonder dat ze zeggen: bij welke partij hoor je? We moeten af van de taboe's. Kort geleden kon je niet eens zeggen dat migranten Nederlands moeten leren. In Israel was ik bij een cursus waar Russische oma's Hebreeuws leren. In vijf maanden beheersen ze 500 woorden en dan kunnen ze boodschappen doen. Dat zijn praktische resultaten, daar moeten we naar kijken”.

De VARA onderzoekt of de brede beweging van Schaefer aanslaat: morgenavond presenteert Paul Witteman de uitslag van een opiniepeiling. Dan zal Schaefer bepalen of hij doorgaat. Wordt het echt een nieuwe beweging, of bakt Schaefer een taart die niemand lust?

“Een fusie van PvdA, D66 en Groen Links zou makkelijker zijn. Maar ik weet hoe dat gaat. De partijleidingen en de Tweede-Kamerfracties willen eerst hun posities veilig stellen. Daarna mag je de rest invullen. Dan praat je alleen nog over de kleur van de shirtjes, zoals bij een voetbalvereniging. Waar wij naar toe willen, leggen we nog niet vast. Het is een proces, een groeimodel. Onze beweging is een broos bouwwerk waaraan je nog kunt sleutelen”.