Seksuele intimidatie in Amerika

Seksuele intimidatie staat in Amerika niet pas sinds de benoemingsprocedure van opperrechter Thomas in de belangstelling. De rechtspraak is op dit gebied onder invloed van radicale feministen als Katherine Mackinnon ingrijpend veranderd. Er heerst onzekerheid over het juiste gedrag. Bedrijven geven zelfs trainingen, om dure schadeclaims te voorkomen. Camille Paglia, auteur van het geroemde "Sexual personae', bestrijdt de ideeën van Mackinnon en veroordeelt het gedrag van Anita Hill: "Seksuele intimidatie is te belangrijk om geruïneerd te worden door een zaak als deze'.

Een Amerikaanse man die een vrouw mee uit rijden neemt, loopt altijd om de auto heen om het portier voor haar te openen. Dan pas gaat hij naar zijn eigen deur. In Europa laat een man de vrouw buiten wachten en gaat hij eerst zelf op de bestuurdersplaats zitten om het deurslot van binnenuit te openen. Voor de Amerikaanse middenklasse is een galante houding tegenover vrouwen nooit in strijd geweest met emancipatie, terwijl hoffelijkheid aan de overkant van de oceaan hoort bij het feodale gedrag van wat Amerikaanse vrouwen noemen de European male chauvinist.

Amerikaanse rechtspraak legt nu ten bate van de emancipatie de nadruk op de verschillen tussen mannen en vrouwen. In een uitspraak van een rechtbank in San Francisco werd voor het vaststellen van seksuele intimidatie zelfs de standaard van een "redelijk denkende vrouw' gehanteerd, niet van "redelijk denkend persoon'. Volgens een aan die rechtbank gepresenteerde opiniepeiling voelde drie kwart van de mannen zich gevleid door seksuele avances maar vat drie kwart van de vrouwen ze als een belediging op. Voldoende verschil om niet een geslachtsloze "persoon' maar een vrouw te laten beoordelen wat seksuele intimidatie inhoudt. Voor mannen is de oude regel die in de jaren zestig was weggesleten, door de rechter geratificeerd: ""Dat soort taal gebruik je niet in vrouwelijk gezelschap''.

De formule "redelijk denkende vrouw' is door andere rechtbanken overgenomen en dat is belangrijk in Amerika waar rechtspraak over civiele schadeclaims de arbiter voor sociale verandering is. Rechtbanken hebben schrijvers van liefdesbrieven aan vrouwen berispt, teksten over vrouwelijke werknemers op de muren van mannen-wc's en platen met blote vrouwen in kantoren en fabriekshallen als seksuele intimidatie veroordeeld. Naaktfoto's zijn volgens een rechtbank in Florida een ""visuele aanval op de gevoeligheden van vrouwelijke werknemers''. Een scheepswerf in Jacksonville hing vol met naakte vrouwen en zelfs de uitvergroting van schaamhaar, wellicht als hint voor de vrouwen die er net waren komen werken. De hinder hoeft niet te schuilen in de plaatjes zelf maar in de botte weigering om ze op het verzoek van een vrouwelijke collega weg te halen. Vrouwen reageren nu eenmaal verschillend op pornografie. De norm is of de seksuele hinder in de werkplaats een "vijandige of aanstootgevende omgeving' schept voor een individu of "op onredelijke manier het werk verstoort'. Deze norm is in 1980 vastgelegd door de Equal Employment Opportunities Commission, waar rechter Thomas in 1982 voorzitter van werd. In 1986 heeft het Hoge Gerechtshof de "vijandige omgeving' als maatstaf voor seksuele intimidatie aanvaard. Dergelijke intimidatie valt volgens het Hof onder seksuele discriminatie, zoals genoemd in de Civil Rights Act van 1964.

Verlegenheid

De Amerikaanse senatoren verkeerden in grote politieke verlegenheid toen twee weken geleden de klacht over seksuele intimidatie door een kandidaat voor het Hoge Gerechtshof openbaar werd. Ze waren bang dat ze voor seksistisch zouden worden aangezien en onder andere daarom besloten ze tot een lange openbare hoorzitting over de klacht. Hoewel de klaagster door de Republikeinen hard werd aangepakt bewijst de vertoning toch dat feminisme ook in de jaren negentig nog een van de belangrijkste bewegingen voor sociale verandering is in Amerika. Na tegenslagen en overwinningen heeft de vrouwenbeweging nog een volle politieke agenda voor zich, van de verdediging van het recht op abortus tot en met zwangerschapsverlof en grotere aantallen vrouwen in hoge functies. De toespraken en stemming van de senatoren deden de deelstaten oplichten waar politieke vrouwengroepen sterk zijn. Orrin Hatch uit het mormoonse Utah liet zich uiteindelijk niet veel aan andersdenkende vrouwelijke kiezers gelegen liggen, maar voor Joseph Lieberman uit Connecticut ging het om politieke overleving.

Omdat de dunst bevolkte deelstaat net als het grote, overvolle Californië twee senatoren in Washington afvaardigt, is het meer conservatieve platteland oververtegenwoordigd. Beter dan aan de senaat is de neerslag van de feministische fermentatie te zien aan de politieke zenuwen van het weliswaar overwegend mannelijke Huis van Afgevaardigden waar de bevolkingsdichtheid telt. Vrouwelijke afgevaardigden gingen naar de senaat om een openbare zitting over seksuele intimidatie te eisen. Klemgezet tussen ras en geslacht stelden Democraten uit het Zuiden uiteindelijk hun zwarte kiezers boven hun vrouwelijke electoraat. Ze stemden voor Thomas, waarop een firma voor het werven van verkiezingsfondsen prompt zijn contract verbrak met de leiding van de Democratische Partij. ""Vrouwen bepaalden of er al dan niet een Democratische senaat verkozen wordt'', zei Jeanne Clarke van de National organization for Women tegen de New York Times.

De zaak Thomas heeft volgens bestuurders van vrouwenorganisaties ook grote invloed op een wereldwijd publiek dat rechtstreeks heeft kunnen zien wat seksuele intimidatie kan inhouden. Ook president Bush peinst er over met welke initiatieven hij na deze onbevredigende vertoning zijn achterstand bij de vrouwelijke kiezers moet inhalen. Alweer vergeten is het gedrag van zijn eigen lijfarts, de zelfingenomen dr. Burt Lee, die tijdens een diner met de Washingtonse pers plotseling een zwarte verslaggeefster in strapless avondjurk greep en midden tussen de gasten op tafel zette. Hij vond het niet nodig om zich later te excuseren. ""Eigenlijk was ik meer geïnteresseerd in een lange blonde die ik aan mijn tafel had gevraagd'', zei hij in USA Today. ""Maar ze werd omringd door 42 kerels en was al bezet. De jongens in het Witte Huis vonden het eigenlijk allemaal wel grappig.''

Lee was een naïeve dokter, want geen politicus kan zich nog dergelijk gedrag in het openbaar veroorloven. Toch blijft het machtsbeluste Washington ook de hoofdstad voor seksuele intimidatie. De politieke vrouwenbeweging moet zich in de senaat verlaten op niemand minder dan de invloedrijke links-liberale senator Edward Kennedy, niet een man met moreel gezag op dit gebied. Tijdens de hoorzitting werd hij effectief afgeremd door zijn Republikeinse opponenten. Een van hen kon de verleiding van een woordspeling op "die brug in Massachusetts' niet weerstaan en refereerde daarmee aan Chappaquiddick, waar een vrouw om het leven kwam toen Kennedy's auto in het water belandde. Later verontschuldigde hij zich. Algemeen heerste er de sfeer van "They still don't get it' onder vrouwelijke verslaggevers, Congresleden en stafleden toen de senaat de klacht van Hill wilde laten zitten.

Feministen

Weinig Amerikaanse vrouwen willen voor feministe doorgaan, maar feminisme heeft grote invloed in Amerikaanse universiteiten, wetgeving en rechtspraak. Een radicale feministe uit de puriteinse traditie, prof. Katherine Mackinnon, heeft de nu door overheid en Hoog Gerechtshof aanvaarde juridische formule voor seksuele intimidatie bedacht en in 1979 in een boek beschreven. Vrouwen moeten volgens haar voor hun machtsverschillen met mannen worden gecompenseerd door de wet. Voor haar behoort de vrouw werkelijk tot het "zwakke geslacht' dat moet worden beschermd. Het heeft er wel toe geleid dat de redelijk denkende vrouw of het slachtoffer steeds meer de maatstaf wordt voor bepaling van seksuele intimidatie.

Mackinnon is als politieke strateeg even briljant als ze steil is in opvattingen. Nadat ze evenals de andere dramatis personae Clarence Thomas en Anita Hill aan de rechtenfaculteit van Yale was afgestudeerd, trok ze in een vrachtautootje met kampeerbak langs universiteiten om als gastdocente haar fundamentalistische boodschap te verkondigen. Ze is een vurig en aanstekelijk spreekster. Zij ziet een klassestrijd waarin mannen door middel van seks vrouwen exploiteren. Seksualiteit staat in haar denken net zo centraal als in dat van haar tegenvoeter Camille Paglia. Maar bij Mackinnon is de vrouw niet onafhan- kelijk of zelfstandig maar slachtoffer. Men neme de "Grundrisse' van de door haar bekritiseerde Karl Marx, vervange het begrip "arbeid' door "seksualiteit' en vulle "vrouwen' in voor "proletariaat' en men komt al een eind in de richting van Mackinnons basisfilosofie zoals beschreven in haar bundel eerder gepubliceerde essays Toward a Feminist Theory of the State (1989). Wat voor geslachtsgemeenschap met onderling goedvinden doorgaat, is volgens haar vaak verkrachting. ""Verkrachting is niet illegaal. Het is wettelijk geregeld'', is haar devies. Ze wil bij een beschuldiging van verkrachting het verweer van de man dat zij het goed vond, laten vervallen. Sinds een jaar heeft ze een leerstoel aan de universiteit van Michigan, waar dergelijke denkbeelden dankbaar worden aanvaard.

Haar belangrijkste strijd geldt de pornografie die ze per definitie als uitbuiting ziet. In de jaren tachtig vormde ze een coalitie met Reagans ministerie van Justitie, die toen ook een kruistocht tegen pornografie had ingezet. ""De boodschap is dat vrouwen moeten worden gebruikt voor seks zoals Kleenex voor het snuiten van de neus'', zei ze in een interview met Newsday. Seksuele intimidatie vloeit volgens haar ook voort uit pornografie, zoals bij de beschuldigingen tegen Thomas. Ze is zo'n kenner van het genre dat ze de opmerking die Thomas volgens Hill zou hebben gemaakt, ""Wie heeft die schaamhaar in mijn coke gedaan?'', feilloos wist te lokaliseren als gesproken tekst in een bepaalde pornofilm.

Met de hulp van rechtse fundamentalisten en van de schrijfster Andrea Dworkin heeft ze de links-liberale stad Minnesota weten te bewegen tot een verbod op pornografie. Het eerste wetsontwerp, dat heel ver ging, werd verworpen; het tweede, minder extreme voorstel kwam er door. Mackinnon en Dworkin wilden eerst bereiken dat elke vrouw die zich stoort aan bijvoorbeeld de kaft op een boek in de supermarkt, tot verwijdering moet kunnen overgaan, omdat zij volgens Mackinnon en Dworkin slachtoffer is van de schending van haar burgerrechten.

Voorzichtigheid

De vrijheid van het slachtoffer om te bepalen wat seksuele intimidatie is, leidt tot grote verwarring, zo bleek uit discussies voor het beeldscherm waarop zich De Zaak in de senaat afspeelde. Kan een vrouw een argeloze man zomaar van seksuele intimidatie beschuldigen als hij haar niet zint? Kan er überhaupt nog een grapje over seks worden gemaakt? Feministen van de neo-victoriaanse vleugel willen elke toespeling op of grap over seks in het kantoor verbieden, omdat het zou kunnen leiden tot seksuele intimidatie. Er gaan stemmen op om nafluiten, of van top tot teen bekijken ook als wetsovertreding te beschouwen.

Over het algemeen zijn Amerikanen de laatste jaren gewend geraakt aan voorzichtigheid. Ook andere onderwerpen, zoals culturele verschillen tussen rassen of minderheidsgroepen, zijn taboe geworden. De samenleving is niet homogeen en in het sociale verkeer moet voorzichtig worden afgetast hoe de ander ergens tegenover staat. Het is heel anders dan in een verhoudingsgewijs toch nog homogene samenleving zoals Nederland met duidelijke taboes en geboden en waar men weet hoe een grapje valt. In Amerika maakt de angst om te beledigen humor moeilijk en het blijft in het begin bij een luid "How are you doin'.

De massale toetreding van vrouwen is een van de vele veranderingen naar een meer heterogene werkomgeving. Bazen met secretaresses op schoot zijn van de cartoonpagina's verdwenen en hebben plaats gemaakt voor sitcoms over ambitieuze, professionele vrouwen of bewust ongehuwde moeders, die hun eigen geld verdienen. De Reader's Digest maakt geen grapjes meer over de "welgevormde secretaresse' die tegen een andere werkneemster opschept hoe ze haar minirok heeft afgeschaft. ""Dan dicteert hij veel minder lange brieven.'' In de film Nine to Five nemen vrouwelijke werknemers nog in slapstickstijl wraak op de baas. In de dit jaar uitgekomen succesfilm Thelma and Louise gaat het harder toe. Thelma schiet een verkrachter neer en dan gaan beide vrouwen als vogelvrijen in hun Ford Thunderbird Cabriolet de weg op, waarbij ze de truck van een obscene chauffeur in brand schieten, winkels beroven en politie-agenten op een afstand houden.

Trainingen

Sinds de uitspraak van het Hof in 1986 nemen steeds meer Amerikaanse bedrijven het zekere voor het onzekere met seksuele intimidatie, omdat ze aansprakelijk zijn voor schadeclaims van eventuele slachtoffers. Jaarlijks zijn werkgevers er miljoenen dollars aan kwijt. Honeywell liet bij een eigen kunsttentoonstelling een paar naakten weghalen omdat sommige vrouwelijke werknemers hadden geprotesteerd. Bedrijven verbieden gemakshalve aanzoeken en amoureuze verbintenissen tussen collega's om latere claims of chantage te voorkomen. Dat valt niet mee in het voorstedelijke Amerika waar het werk een sociaal middelpunt is. Het is makkelijker een partner te leren kennen op het werk dan in een vrijgezellenbar. De meeste bedrijven zijn begonnen met trainingen door middel van de videoband, waarin herkenbare situaties worden uitgebeeld en mannen plotseling begrijpen waarom vrouwen bepaalde spelletjes, die volgens hen onschuldig zijn, niet waarderen. Een populaire band laat zien hoe een baas zijn secretaresse al pratend tegen een archiefkast aan drukt.

Speciale adviesbureaus richten zich op bepaalde industrietakken. Een kenner van de olie-industrie vertelt aan werknemers dat ze niet tegen hun collega's mogen zeggen: ""Hé schatje, kom eens mee naar de werkloods, dan zal ik je kleppen eens doorsmeren.'' Het klinkt vanzelfsprekend dat het niet kan maar de werknemers herkennen de opmerking onmiddellijk. Vooral bij bedrijven die eerst exclusieve mannendomeinen waren, zijn dergelijke lessen nuttig. Een ander bedrijf, Corning legt aan de werknemer in geval van twijfel de volgende vragentest voor: ""Zou u dit in tegenwoordigheid van uw echtgenoot of ouders zeggen, of van uw collega van het zelfde geslacht? Wat zou u ervan vinden als de opmerking in de lokale krant kwam? Is het eigenlijk wel ergens voor nodig?''

Trainingssessies en beleidswijzigingen zijn het meest succesvol, want hoewel een derde tot de helft van Amerikaanse vrouwen aangeeft ooit seksueel te zijn geïntimideerd, is het aantal klachten betrekkelijk gering. Slechts weinig gevallen leiden tot een zaak. De excessen aan beide kanten worden bekend, zoals de receptioniste die procedeerde voor het recht om een baard te laten groeien, of de op het politiebureau werkzame vrouw die herhaaldelijk werd verkracht, herpes kreeg en na het indienen van haar klacht werd gedegradeerd naar de afdeling hondenmeppen.

Mackinnon, als feministisch theoreticus niet afkerig van praktische karweitjes, is eind jaren zeventig begonnen met het beargumenteren van dergelijke zaken en bouwde zo haar kennis op. De agenda van haar en haar geestverwanten reikt aanzienlijk verder dan de beperking van seksuele intimidatie. De macht van het slachtoffer kan de rechten van de verdachte bedreigen. Bij seksuele intimidatie zijn er geen sporen van misdrijf, geen bulten, geen documenten. Hetzelfde gedrag had ook wettelijk kunnen zijn, als beide partijen het eens waren. Volgens Mackinnon worden rechtzaken wel vaker op het geloof afgehandeld en zij neigt er naar om de beschuldiger het voordeel van de twijfel te gunnen om tot veroordeling te komen, en niet de beschuldigde. Vooral bij strafzaken kan dat resulteren in ernstige schendingen van de rechten van de verdachte. Dan komt het tot klassieke, puriteinse gevallen van het verdrijven van ongewenste personen, waar de Amerikaanse uitdrukking "to run out of town' voor bestaat. Op sommige universiteitscampussen worden hoogleraren zonder pardon ontslagen of studenten zonder behoorlijke procedure uitgewezen als ze alleen al van seksuele intimidatie worden beschuldigd, zonder dat er bewijs is. Er is een golf van bekentenissen door beroemde actrices zoals Roseanne Arnold, die in therapie zijn en zich plotseling herinneren dat ze dertig jaar geleden door hun ouders zijn misbruikt. Dat waren ze vergeten.

In de week van de senaatshoorzittingen werd na zes jaar een zaak over seksueel misbruik tegen een leraar in de deelstaat New York ingetrokken. De beschuldigende jongen had bekend dat hij had gelogen. De leraar heeft inmiddels zes jaar zonder werk op school gezeten en hij verwacht dat ze hem altijd zullen blijven nawijzen. ""In deze puriteinse samenleving is iemand die valselijk beschuldigd is van een seksuele overtreding meteen een monster'', zegt Isabelle Pinzle van de American Civil Liberties Union.

    • Maarten Huygen