Ik heb lief, dus ik ben; Biografie van Alma Mahler

Susanne Keegan: The Bride of the Wind. The Life of Alma Mahler-Werfel. Uitg. Secker & Warburg, 346 blz. Prijs f 70,40

Het probleem met Alma Mahler-Werfel is dat ze alleen interessant is omdat ze zoveel liefdesrelaties onderhield met zulke beroemde kunstenaars. Over haar zelf, over haar persoonlijkheid los van al die mannen, valt nauwelijks iets te zeggen. Het enige waarop ze zelf kan bogen is dat ze een korte tijd liederen componeerde. Maar dan moet daar onmiddellijk aan worden toegevoegd dat Gustav Mahler haar het componeren verbood omdat er maar een kunstenaar in hun huis kon leven en werken. En alweer gaat haar levensverhaal dan niet meer over haar maar over een ander. Altijd is het een man, altijd is het een kunstenaar die haar leven bepaalt, haar existentie rechtvaardigt en zin geeft.

Heel het lange leven van Alma Mahler-Werfel (1879-1964) stond in dienst van de kunst en van kunstenaars. Ze trouwde met drie ervan: de componist Gustav Mahler, de architect Otto Gropius, de schrijver Franz Werfel. Maar ook Klimt, Kokoschka, Burckhard, Pfitzner, Schreker, Zemlinsky en vele anderen hadden wel met haar willen trouwen. Alma was een muze, zo schreef ze in haar autobiografie Mijn leven: “God heeft mij vergund de geniale werken van onze tijd te leren kennen voordat ze de handen van hun scheppers verlieten. En omdat ik enige tijd de stijgbeugel mocht vasthouden voor deze ridders van het licht, is mijn bestaan gerechtvaardigd en gezegend.”

Zo leidde Alma Mahler-Werfel dus een buitengewoon boeiend leven, maar als onderwerp voor een biografie is ze zelf alleen maar interessant als psychologisch geval, als muze, als groupie. Het ligt bij Alma Mahler precies omgekeerd als bij Brigitte Bardot of Liz Taylor, vrouwen die een eigen leven leiden, waarin het komen en gaan van de liefdes wel een rol speelt, maar die hun levensvervulling niet ondergeschikt maken aan die mannen. Alma liet tijdens haar huwelijk visitekaartjes drukken met de tekst: 'Frau Hofoperndirektor Alma Maria Mahler geb. Schindler', met daaronder nog het devies 'Ich dien'. Zelfs haar ouderwets autoritaire echtgenoot de Weense hofoperadirecteur vond dat idioot.

Het boek The Bride of the Wind dat de Amerikaanse historica Susanne Keegan presenteert als een biografie van Alma Mahler, is dan ook geen biografie van Alma zelf, maar een schildering van een tijdsbeeld en een portrettering van de kunstenaars in Alma's leven. Haar levensloop is wel een rode draad in het boek, maar dient Keegan eigenlijk uitsluitend als chronologische ordening van de talloze biografische schetsjes die ze geeft van iedereen in wier leven Alma een rol speelde.

Dochter

Zelf behoort Keegan er op enige afstand ook toe: ze kende Alma's - inmiddels overleden - dochter Anna, die beeldhouwster was. Het boek leest als een al te scrupuleus scriptie-achtig verslag van een tien jaar durende studie van Alma's leven en wat daaraan voorafging. Alles en iedereen krijgt even de volle aandacht: de geschiedenis van Oostenrijk sinds 1723, de Duitse eenwording in de vorige eeuw, de kleine en de grote historische gebeurtenissen tijdens Alma's leven, de zelfmoord van kroonprins Rudolf tot en met twee wereldoorlogen, Stefan Zweig wordt genoemd, er wordt verwezen naar Musils Der Mann ohne Eigenschaften.

Het doet allemaal heel breed en belezen aan, maar het verhaal blijft steken in uiterlijkheden, in al te veel keurig opgezochte feitjes, gepresenteerd in overladen samenvattende zinnen als “Met warmte herinnerd door Alma Mahler, voor wie hij een aquarium maakte, begon Kammerer zijn leven als musicus, om pas over te schakelen op zoologie nadat hij zijn studie aan de Weense Academie had beeindigd.” Steeds meer zijpaden worden ingeslagen: Brahms Vierde symfonie als voorbeeld voor Zemlinsky's Eerste symfonie, de kritiek van Eduard Hanslick op Wagners minachting voor de wetten der harmonie en nog zo eindeloos veel meer. In de verdeling van de aandacht voor al die details is het boek ook nog onevenwichtig: de laatste twintig jaren na de dood van Werfel krijgen slechts een paar pagina's.

Maar iets navoelbaars, een psychologisch portret van Alma zelf, een begin van verklaring voor haar zo selectieve veroveringsdrang blijft uit. Waarom was ze 'De bruid van de wind', zoals Kokoschka een schilderij noemde waarop ze hem betovert? Wat maakte dat haar motto was Amo - ergo sum: “Ik heb lief - dus ik ben”? En waarom hield ze alleen maar van kunst en kunstenaars?

Als dit boek enige zin heeft, dan als commentarierend naslagwerk bij het lezen van Alma Mahlers eigen levensbeschrijving in Mijn leven, in Nederlandse vertaling verschenen bij De Arbeiderspers in de reeks Prive-domein. Hoe onvolledig en onbetrouwbaar ook, dat zelfgeschreven boek geeft een fascinerend en authentiek beeld van haar verbazingwekkende leven en haar melodramatische karakter, de extremen in haar compromisloze opinies, de exaltatie in haar complexe gevoelens, de fel beleefde irrationaliteit in een uitspraak als “Oskar Kokoschka heeft mijn leven vervuld en vernietigd tegelijk.”

    • Kasper Jansen