Prinsessen hebben geen voeten

Tover van Edelsteen juwelen van de 16de tot de 19de eeuw. Tot 1 december 1991, KB- Galerij, Grote Markt 19 in Brussel. Di t-m zo 11-18u. Catalogus 480 fr.

Op de tentoonstelling ”Tover van edelstenen' in Brussel hangt een schilderij van een Portugese prinses behangen met een borstsieraad, oorbellen, een schoudergesp en met een handvol tremolo's in het haar. Er is in al dat geschitter moeilijk een bepaalde lijn te ontdekken.

Toen koningin Maria Ana van Portugal na drie jaar huwelijk nog steeds niet zwanger was, deed haar echtgenoot, koning Joao van Portugal, de gelofte een Franciscaner kerk met klooster te laten bouwen, wanneer tenminste Maria Ana hem binnen een jaar een kind zou schenken. Zo'n gelofte wil nog wel eens helpen; ruimschoots binnen het bewuste jaar 1711 werd een dochter, Maria Barbara, geboren.

Haar koninklijke vader hield woord. Met voortvarendheid werd in Mafra aan een complex begonnen. Bedoeld voor het hof en meer dan vierhonderd broeders en leken. In 1729 werkten er 45.000 arbeiders, geronseld uit alle delen van Portugal. De financiën voor het megalomane bouwwerk werden opgebracht door de Portugese kolonie Brazilië. Sedert 1700 stroomde het Braziliaanse goud naar het moederland, wat later in de eeuw kwam de gigantische diamant- en edelsteenproduktie in de mijnen van Mato Grosso op gang.

Op een anoniem en ongedateerd schilderij, een onderdeel van de expositie ”Tover van edelstenen' (een van de reeks Europalia-tentoonstellingen die Portugal als onderwerp hebben) staat Maria Barbara afgebeeld. Zo vader, zo dochter. De prinses die al met haar geboorte zo'n reusachtige verspilling van arbeidskrachten en materiaal veroorzaakte, illustreert met haar kostbaarheden het begrip ”wingewest'. Ze is behangen met juwelen: een groot borstsieraad, oorbellen, een schoudergesp, een waterval van juwelen op de bovenarm, een handvol tremolo's (stenen op beweegbare steeltjes) in het haar. Achteloos houdt zij een mantel vast waarvan de voering is bezet met edelstenen. De schilder heeft slechts haar bovenlichaam afgebeeld. Welke diamanten schoengespen zijn model draagt - er zijn in Brussel nogal wat gespen in natura geëxposeerd - liet hij in het ongewisse. Waarschijnlijk opzettelijk, want een achttiende-eeuwse prinses had natuurlijk niet zoiets intiems als voeten.

Er spreekt uit het ontoegankelijke gezicht van deze Maria Barbara niet veel persoonlijkheid. Maar als jong meisje kreeg ze klavierlessen van Domenico Scarlatti, die door haar ouders in dienst was genomen. En nadat Maria Barbara op haar zeventiende was uitgehuwelijkt aan de Spaanse troonopvolger, wist ze de componist aan haar hof te binden zodat hij in alle rust zijn pianosonates kon schrijven. Er zijn prinsessen die minder hebben betekend.

De tentoonstelling bestrijkt de periode van het einde van de zestiende eeuw tot het begin van de negentiende eeuw. De vroege sieraden, meestal religieus geïnspireerd, zijn betrekkelijk eenvoudig van materiaal en vormgeving. Een medaillon van blauw email, versierd met een Maria-Boodschap, wordt omlijst door een rand van zilverfiligrain; een hanger in de vorm van een kruis heeft weliswaar een kast van goudfiligrain, maar voor het kruis is bergkristal, een minder kostbare halfedelsteen, gebruikt.

Die soberheid verdwijnt snel, vooral in de achttiende eeuw. Dat blijkt onder meer uit de insignes van de orde van Christus en van Sint-Jakob, te vergelijken met militaire ordes. Toegang tot deze ordes kon men in die tijd kopen, wat de Kroon veel geld opbracht. Ambitieuze hovelingen met meer geld dan smaak bestelden als nieuwbakken ridder de extravagante ordetekens bij de Portugese juweliers. Van een aantal insignes toont de catalogus de achterkant. Die zijde is rustiger, esthetisch boeiender door fraai gegraveerde plantmotieven.

Er is in al dat geschitter moeilijk een bepaalde lijn te ontdekken. De meeste vitrines bevatten ”meer van hetzelfde'. Meer topazen, meer amethisten, meer granaten, vaak gezet in strikvormen. Dergelijke ”laça's' zijn typische Portugese motieven.

Het klapstuk van de bijna 300 objecten wordt gevormd door een borstsieraad met een hoogte van 32,5 cm en een bijna even kolossale breedte. Het is van alle denkbare gemengde boeketten het protserigste: een enorm hekwerk bekroont een braamstruik van roze topazen, een bloemknop van kwarts en een tak van chrysoliet. Een veel te grote topazen strik houdt deze kerstboomversiering bij elkaar. Voor wie of wat dit object bedoeld is, blijft onduidelijk.

In de laatste vitrines liggen lieflijke medaillons en ringen met overzichtelijke portretjes en landschapsscènes. De juweliers zijn min of meer uitgeput, evenals de Braziliaanse mijnen. Uit het begin van de vorige eeuw stamt een ring met daarin een minuscuul kompas en horloge. Alles wat klein is, vertedert, maar dit sieraad waarin ”slechts' goud, email en parels zijn verwerkt, zorgt in het Portugese juwelengeweld voor een verademing.

    • Hetty Terwee