Gemenebest zoekt nieuw thema

De vraag rijst of het Britse Gemenebest nog toekomst heeft, nu zelfs president Mugabe van Zimbabwe gisteren in zijn openingstoespraak tot de Gemenebest-conferentie in Harare met geen enkel woord repte over sancties tegen "apartheid'. Mugabe riep de aanwezige staatshoofden en regeringsleiders zelfs op het ooit zo verfoeide Zuid-Afrika te helpen bij politieke hervormingen.

Tientallen jaren achtereen werden de vergaderingen van het Gemenebest beheerst door de strijd tegen apartheid. Tientallen jaren achtereen deden de leiders van de voormalige Britse koloniën in Afrika, Amerika en Azië op hun tweejaarlijkse conferenties weinig anders dan te hoop lopen tegen het gewraakte "apartheidsbewind'. Tientallen jaren achtereen beijverden ze zich voor strafmaatregelen tegen de blanke minderheidsregering.

Maar nu in Zuid-Afrika de apartheid ten grave wordt gedragen, nu alle racistische wetten - op de grondwet na - zijn ingetrokken en nu zelfs het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) studeert op een geleidelijke intrekking van de sancties - nu rest het Britse Gemenebest weinig anders dan een grondige herbezinning op de eigen organisatie, op de eigen doelstellingen en op het eigen functioneren.

“De tijd is gekomen dat we de aandacht eens meer op onszelf richten”, zo verklaarde Mugabe gisteren ontwapenend. “Als we zelf, individueel dan wel collectief, onze eigen principes verraden, kunnen we onszelf niet uitroepen tot kampioenen van de rechten van de mens, waar ook ter wereld die worden geschonden.”

Het vroegere moederland Groot-Brittannië, dat de campagnes van het Gemenebest tegen Pretoria zeker de laatste jaren probeerde te temperen, toonde zich gisteren bij monde van premier Major gaarne bereid een handje te helpen bij de herbezinning. De Britten zullen bij de toekenning van ontwikkelingsgeld voortaan meer letten op de naleving van de rechten van de mens. Major zei te hopen dat de Gemenebestlanden thuis net zo streng de hand houden aan de rechten van de mens als zij in het geval van Zuid-Afrika altijd hebben gedaan. Het Gemenebest kan de “vloedgolf van mensenrechten en democratie die over de wereld is losgebroken niet negeren”, aldus de premier.

Brian Mulroney, regeringsleider van Canada, verwoordde het gisteren even duidelijk als vermanend: “Het Gemenebest was effectief verenigd in de strijd tegen apartheid. Nu moeten we ons verenigen in onze steun voor democratie en vrijheid, moeten we het Gemenebest ten dienste maken aan de groeiende consensus over mensenrechten en gedeelde verantwoordelijkheid.”

In 1971 kwam het Gemenebest met een verklaring over mensenrechten en democratie. Het koste de organisatie, goed voor bijna een derde van de totale wereldbevolking, twintig jaar om dit thema weer als belangrijk punt op de agenda te krijgen.

Dat democratie en mensenrechten nu de centrale thema's vormen van de topconferentie is niet in eerste instantie te danken aan de staatshoofden en regeringsleiders zelf. Velen van hen hebben nu niet wat je zegt een grote staat van dienst op deze gebieden. Nee, het Gemenebest is gewoonweg ingehaald door de ontwikkelingen om haar heen.

Zuid-Afrika is niet langer de paria van de internationale gemeenschap en aan democratie en mensenrechten valt niet langer te ontkomen nu het ijzeren gordijn is neergehaald, nu het staatssocialisme in Oost-Europa is ingestort en de koude oorlog definitief is bijgezet in het museum van de wereldgeschiedenis.

Het is de vraag hoe lang de vijftig landen van de Gemenebest nog bij elkaar kunnen blijven nu hun gemeenschappelijke vijand "apartheid' een snelle dood sterft. Een organisatie van landen die uitsluitend bestaat bij de gratie van een historische band met Groot-Brittannië zal binnen de kortste keren in een slagveld ontaarden als die landen, die wat de naleving van mensenrechten en democratie ten zeerste uiteenlopen, de aandacht op zichzelf richten

Het advies van de voormalige vijand van Zuid-Afrika, dat onlangs bij monde van minister "Pik' Botha verklaarde dat de Gemenebest zich nu maar beter kan opheffen, is behalve cynisch bij nader inzien misschien ook wel wijs.

    • Geert van Asbeck