Ieder woord moest op haar worden bevochten

Je leeft omdat je geboren bent, zondagavond, Ned. 3, 22.05-22.35u.

Toen de televisie nog - eind jaren vijftig, begin jaren zestig - een wekelijkse "toneelavond' had, bestond bij de meeste omroepen een vaste overeenkomst met één van de grote toneelgezelschappen. Zo'n gezelschap verplichtte zich op gezette tijden speciaal voor de tv een stuk in te studeren of een studio-versie te maken van een eerder gespeelde voorstelling. Sindsdien gaapt er voornamelijk een kloof tussen toneel en televisie. Alleen de NOS is met enige regelmaat betrokken bij coprodukties.

Op zeer kleine schaal wordt dit seizoen een poging gedaan na twintig jaar weer een echt verbond te sluiten. De toneel-partner is het RO-theater in Rotterdam, onder de nieuwe artistieke leiding van Peter de Baan, de televisie wordt vertegenwoordigd door de kleine Humanistische Omroepstichting. RO presenteert de komende maanden een paar kleine-zaalprodukties, die na een beperkt aantal voorstellingen onmiddellijk door de HOS zullen worden uitgezonden. De eerste is Je leeft omdat je geboren bent, vorige week vier keer voor publiek gespeeld en zondagavond op het scherm.

“Je leeft omdat je geboren bent,” is een passage uit een interview dat de Duitse journalist André Müller twee jaar geleden voor Die Zeit maakte met zijn moeder. Niet omdat ze zo'n bijzonder leven heeft gehad, maar juist omdat ze waarschijnlijk exemplarisch is voor heel veel vrouwen van haar generatie: opgegroeid in de schrale jaren dertig, de oorlog doorstaan, vlijtig meegewerkt aan de wederopbouw, nooit tijd voor zichzelf gehad en nimmer geklaagd. “Niemand heeft 't gemakkelijk, je leeft niet alleen om gelukkig te zijn.” Ieder woord moest op haar worden bevochten, zegt Müller. Maar hij zette door, al was het maar omdat toneelschrijver Peter Handke hem had gezegd dat hij er spijt van had zijn moeder niet te hebben ondervraagd voordat ze zelfmoord pleegde.

De tekst van de voorstelling bestaat uit fragmenten uit het interview, met minutieuze toewijding nagespeeld door Anita Menist en Peter de Baan. Ze zitten aan tafel, drinken thee, eten een gebakje en praten. “Eigenlijk heb je als moeder geen enkele kans,” zegt zij. “In feite zijn je eigen kinderen volstrekte vreemden voor je, en zo hoort het ook.” Daarna gaat ze gespannen haar taartje te lijf.

Je leeft omdat je geboren bent is vooral een demonstratie van ingehouden toneelspel, een half uur lang dicht op de huid gadegeslagen. Dat is mooi. De tekst maakt op mij minder indruk; er blijft zoveel onuitgesproken, dat ik te weinig van de twee personages te weten krijg om hun ontmoeting werkelijk spannend te vinden. Een toneelavond is het nog niet, wel een begin.

    • Henk van Gelder