HOLOCAUST

Het ontstaan van een volkerenmoord. Hitler en de Joden door Philippe Burin 219 blz., Van Gennep 1991, vert. Rokus Hofstede (Hitler et les juifs 1989), f 37,50 ISBN 90 6012 860 5

Waar, wanneer en door wie werd de beslissing genomen de joden uit te roeien? Om deze vragen draait Het ontstaan van een volkerenmoord van Philippe Burin, die als docent is verbonden aan het Postdoctoraal Instituut voor Internationale Studies in Genève. Het zijn vragen die wegens gebrek aan bronnenmateriaal moeilijk zijn te beantwoorden. Zo is er geen enkel document bewaard gebleven met een door Hitler ondertekend uitroeiingsbevel.

Onder historici die de Shoah bestuderen, bestaan twee kampen. De "intentionalisten' zijn van mening dat de uitroeiing van de joden de verwezenlijking was van het programma van Hitler. Volgens hen gaf hij ergens tussen de herfst van 1940 en het einde van het voorjaar 1941 het uiteindelijke bevel. De "functionalisten' daarentegen zien de genocide veel meer als de uitkomst van een op hol geslagen proces van vervolging. Het keerpunt ligt naar hun mening veeleer rond het najaar van 1941.

In een helder en goed gedocumenteerd betoog heeft Burin het fatale beslissingsproces gereconstrueerd. Hij gaat hierbij in debat met aanhangers van beide benaderingen en komt tot een synthese. Met de intentionalisten is hij van mening dat Hitler van plan was de joden uit te roeien. Maar dit voornemen was, zo stelt Burin, voorwaardelijk: het zou worden uitgevoerd bij de mislukking van zijn veroveringsplannen. Toen de Russische veldtocht leek te mislukken, kwam het moment om tot daden over te gaan. Dit laatste element, dat immers een fundamentele rol toekent aan de historische conjunctuur, is functionalistisch.

Burin beklemtoont hoezeer de Eerste Wereldoorlog en de Duitse nederlaag Hitler hebben getekend. Volgens hem was dit het moment waarop Hitlers intellectuele antisemitisme tot een existentiële obsessie werd en een centrale plaats in zijn wereldbeeld kreeg. Als het tot een nieuwe nederlaag zou komen, nam Hitler zich voor, moesten de joden hiervoor de tol betalen.

Aanvankelijk moesten de joden in Hitlers visie alleen uit Duitsland verdwijnen, vervolgens uit geheel Europa. Er waren serieuze plannen voor een joods reservaat, achtereenvolgens in de streek rond het Poolse Lublin en in de Franse kolonie Madagascar. Ook werden 70.000 joodse Duitsers ("het leven onwaardigen') vermoord in het kader van een euthanasieprogramma. Voorwaar allemaal niet kinderachtig, maar tot het najaar van 1941 bestonden er, zo betoogt Burin, geen plannen voor een volkerenmoord. De ommekeer kwam met de Russische veldtocht. De Einsatzgruppen sloegen achter de linies aan het moorden. In de tweede helft van 1941 alleen al maakten zij 500.000 joodse slachtoffers. Door deze opvallende radicalisering denken veel historici dat het fatale besluit moet zijn gevallen in voorbereiding op de Russische veldtocht, op zijn laatst in het voorjaar van 1941. Maar deze interpretatie berust volgens Burin ""op een smalle en fragiele basis van documenten en op betwistbare opvattingen over de nazistische ideologie''.

Burin richt zich vooral op het niveau van de uitvoerders. Hij toont aan dat de methoden van het moorden geleidelijk veranderden. Door de toenemende massaliteit moest de "doelmatigheid' worden verhoogd. Toen Himmler op 15 augustus een executie in Minsk bijwoonde en onwel werd, gaf hij opdracht op zoek te gaan naar een "menselijker' executiemethode, ""menselijker voor de beulen, bij wie de massafusillades ernstige psychische spanningen teweeg brachten''. Na verschillende experimenten werd in september 1941 voor het eerst Zyklon B gebruikt bij de moord op duizenden Russen. Vanaf half oktober 1941 werd de Endlösung via vergassing ten uitvoer gebracht. De beslissing tot genocide over te gaan, zo concludeert Burin, nam Hitler in september 1941.

Burins beschrijving van de route naar de Endlösung werpt een nieuw en wat mij betreft overtuigend licht op het beslissingproces. Zijn betoog is gebaseerd op zorgvuldige bronnenkritiek. Zo hebben vele historici gemeend dat het voorkomen van het woord Endlösung in documenten uit de meimaand van 1940 betekent dat de beslissing tot volkerenmoord al genomen was. Burin laat evenwel zien dat uit de betreffende bronnen juist het tegenovergestelde blijkt. Dank zij een uiterst leesbare stijl heeft Burin bovendien de wetenschappelijke discussie over deze kwestie toegankelijk gemaakt voor een breder publiek.

    • Connie Kristel