Henri Dutilleux (Angers, 1916) behoort samen met ...

Henri Dutilleux (Angers, 1916) behoort samen met Olivier Messiaen tot de grootste nog levende Franse componisten. Ter gelegenheid van zijn 75ste verjaardag werd hij in Arnhem en Haarlem geëerd met een speciaal aan hem gewijde concertserie. Deze "Hommage à Henri Dutilleux' is een initiatief van Het Gelders Orkest en het Noordhollands Philharmonisch Orkest. Beide orkesten gaven uitvoeringen van zijn meest bekende werken, zoals Metaboles, en het concert voor viool en orkest "L'arbre des songes' met als soliste Isabelle van Keulen.

Woensdag 2 oktober

Net drie dagen terug in Parijs uit Washington en ik neem weer het vliegtuig naar Nederland. Ondanks mijn moeheid fleurt dit uitzicht me op: ik heb haast om terug te gaan naar dit land waar ik van 19 tot 21 september enkele mooie dagen doorbracht in Arnhem. Dit wordt mijn derde reis naar Holland sinds het begin van dit jaar. De eerste reis, in januari, voerde mij naar Amsterdam voor de repetities en de concerten van mijn werk voor viool en orkest, "L'arbre des songes', uitgevoerd door Isabelle van Keulen en het Concertgebouworkest onder leiding van Charles Dutoit: een indrukwekkende ervaring, die ik telkens opnieuw beleef als ik deze beroemde zaal binnenga waar ik in 1960 voor de eerste keer werd ontvangen. Charles Munch dirigeerde daar de Nederlandse première van mijn tweede symphonie "Le Double'. Zes jaar later voerde George Szell hier, met hetzelfde orkest, mijn stuk "Metaboles' voor de eerste keer in Amsterdam uit. Later hebben het grote orkest en Bernard Haitink mij geëerd door deze tweede symphonie opnieuw op het programma te zetten. Op zijn beurt voerde Roberto Benzi in Rotterdam opnieuw "Metaboles' uit met het Rotterdams Philharmonisch orkest.

Donderdag

In het vliegtuig dat mij naar Amsterdam vliegt overpeins ik mijn voorgaande reizen waarvan ik de eerste meer dan dertig jaar geleden maakte. Ik heb de talloze brieven bewaard van de voormalig artistiek directeur, Marius Flothuis, die me ondanks zijn zware werkdruk tips gaf voor mijn toeristische tochten. Ik ben verliefd op Amsterdam - wat nauwelijks origineel is want met mij zijn er miljoenen - een van de steden op de wereld die de meest nostalgische indruk op mij maakt, ongetwijfeld door mijn persoonlijke herinneringen, maar vooral om haar oudste en jongste geschiedenis, om de kunstschatten die hier verzameld zijn en de harmonische architectuur.

Vrijdag

Dit keer heb ik Amsterdam slechts doorkruist, omdat mijn aanlegplaatsen Haarlem en Arnhem zijn met een tussenstop in Utrecht: een bijzonder druk programma. Hier ben ik dan, sinds gisteravond, in Haarlem. Het is een vreemde gewaarwording hier te zijn, enkele dagen na mijn terugkeer uit Washington. Na de grote ruimtes en de brede oevers van de Potomac, ben ik getroffen door de geborgenheid van de lage huizen, de kalmte van de straten uitsluitend bestemd voor voetgangers, de charme van de oevers van de rivier het Spaarne en van de oude wijk in het centrum waar het gemeentehuis en de grote St Bavo kerk staan. Toch bruisen de smalle straten vol leven. Ik voel goed dat het levensritme hier zeer intens is en dat men in Nederland geen genoegen neemt met een vlucht in de geschiedenis.

Vanaf het eerste moment van mijn repetitie met het Noordhollands Philharmonisch Orkest onder leiding van Lucas Vis valt me de kwaliteit op van dit orkest, zijn jeugd, zijn homogeniteit en het talent van de aanvoerders zoals ik al twee weken geleden de levendigheid ervoer van het Gelders Orkest onder leiding van Roberto Benzi.

Na de repetitie begeleidt directeur Casper Vogel me naar het gemeentehuis, waar wij de eer hebben door mevrouw Broersen-Vissers te worden onthaald in aanwezigheid van mevrouw Sanders, vice-president van het orkest. Aan de andere kant van het plein, in de schitterende St Bavo kerk, leidt meneer Vogel mij naar de galerij van de grote orgels en stelt mij voor aan Ewald Kooyman, een beroemd organist die zijn les aan een van zijn jonge leerlingen onderbreekt om ons te ontvangen. Zo verneem ik dat Mozart in 1766 - dus 10 jaar oud - hier kwam spelen op dit instrument, een zeer beroemd orgel van Christian Muller.

Tussen mijn repetities door, mijn reizen naar Arnhem, mijn ontmoetingen met mijn vertolkers en met journalisten voor verschillende interviews, vind ik weinig tijd om te wandelen... Toch heb ik een bijzonder fijne avond gehad toen meneer en mevrouw Vogel mij meenamen naar een klein theater om het dansspektakel "Branco', van het duo Max Dooijes en Truus Bronkhorst, bij te wonen. Een originele choreografie met ongebruikelijke klassieke muziek.

Zaterdag

Na de generale repetitie van vanochtend heb ik bijna niets toe te voegen aan mijn opmerkingen van gisteren: alles hier loopt "gesmeerd' en het Noordhollands Philharmonisch Orkest draait op volle kracht, alsof mijn concert al lange tijd op het repertoire stond. Hoewel ik gewoonlijk gespannen ben, ernaar verlangend commentaar te leveren tijdens de repetities, voel ik me vrijwel nutteloos in deze zaal waar Lucas Vis en Isabelle Van Keulen vooruitlopen op mijn eigen wensen en op mijn opmerkingen aan de orkestleden. Deze moeilijke muziek vertolken zij alsof zij haar zelf hebben gecomponeerd en zij geven haar de juiste intonatie. Tegelijkertijd voegen zij iets van zichzelf toe, in een zeer persoonlijke inbreng. Alleen zo kan een werk zich vernieuwen, door van de ene artiest op de andere over te gaan en hierdoor kenmerken zich grote interpretaties.

Zelden heb ik, zo als vanochtend, die kracht gevoeld van communicatie en van intense uitstraling van mijn vertolkers. Dit intrigeerde mij al toen Isabelle van Keulen in januari hetzelfde werk voor de eerste keer speelde in Amsterdam. Vanmiddag in Arnhem heb ik een ontmoeting met componist en musicoloog Leo Samama die ik al eerder in Amsterdam ontmoette. Hij offert een deel van zijn tijd op om mij voor te stellen aan het publiek en om met mij te discussiëren, zoals dat de gewoonte is hier en in Haarlem vóór en na het concert, ten overstaan van een gedeelte van de muziekminnaars.

Als ik mij onderwerp aan deze confrontatie - die momenteel overal ter wereld erg in is - ben ik altijd een beetje bang dat ik teveel praat of juist niet genoeg, of dat ik me niet helder uitdruk en ik vrees de indruk die het publiek moet hebben als het het nieuwe werk aanhoort, in al zijn ongereptheid: een kok onthult niet gemakkelijk zijn recepten. Trouwens, muziek is, gelukkig, niet alleen gemaakt volgens recept. Wie zal het mysterie van de creatie onthullen? In ieder geval, sinds een paar jaar ben ik ook in het spel gestapt en ga ik graag naar "de biecht' zoals iedereen, vooral als mijn gesprekspartner een vakman is zoals Leo Samama, zelf componist en ook pedagoog, die de problemen van het muzikale schrift onderkent, een gevoelig artiest die misschien, zoals iedere schepper, twijfels kent. Bovendien spreekt hij uitstekend Frans en weet ik zeker dat ik niet word verraden. Dit "uur der waarheid' ten overstaan van het publiek in Arnhem verloopt informeel en sympathiek, vlak voor het concert. Ik weet niet zeker of men onder deze omstandigheden een beter oordeel kan geven over de productie van dit vreemde dier - de componist - die men van dichtbij heeft gezien en wiens woorden dit publiek misschien niet overtuigden dat hij inderdaad reden heeft om muziek te componeren, terwijl niemand hem daartoe dwingt..! Maar de toehoorder zal misschien hebben begrepen dat de kunst van het componeren ook een wetenschap is en dat het zeer romantisch gekleurde beeld van de musicus die alleen in een trance produceert verworpen moet worden, zelfs al kan men niet het verschijnsel inspiratie ontkennen, deze staat van extreme exaltatie, van overgevoeligheid die een weerbarstig werk soms met zich meebrengt, of zelfs een gebeurtenis buiten dit werk, bij voorbeeld een van hartstochtelijke aard.

Zondag

Het concert in Haarlem heeft hetzelfde programma als gisteren in Arnhem en het wordt ook hier voorafgegaan door een optreden voor het publiek, weer met Leo Samama, maar nu om één uur omdat het concert om half twee begint. Ik ben onder de indruk van het grote aantal bezoekers, want het is toch zondag, het is mooi weer en de zee is slechts 7 kilometer van Haarlem verwijderd... Isabelle van Keulen en Lucas Vis moeten veel bewonderaars hebben, om zo veel mensen te trekken.

Door zijn goede akoestiek en zijn proporties herinnert het concertgebouw van Haarlem mij aan de Tonhalle in Zürich, ondanks de veel kleinere afmetingen hier. Het is een ideale concertzaal, zowel voor orkest als voor kamermuziek. Ik begrijp waarom men hier tijdens hetzelfde concert symphonische stukken en kamermuziek wil afwisselen, een origineel idee dat ik eerst vreemd vond, maar dat geheel gerechtvaardigd blijkt als men erin slaagt een harmonieus programma samen te stellen.

Net als in Arnhem - en zoals twee weken geleden met het Gelders Orkest gedirigeerd door Roberto Benzi - waardeer ik het opmerkelijke vermogen van het publiek om op te letten, een publiek dat ongetwijfeld ontwikkeld is, goed voorbereid op een intelligent aanhoren van nieuwe stukken. Bij dit publiek merk je geen tekenen van ongeduld of van een slechte stemming zoals je dat zo vaak opmerkt tijdens het ten gehore brengen van contemporaine muziek. Hier lijkt de toeschouwer niet "a priori' tegen te zijn. Integendeel, het stelt zich juist welwillend op, wat niet altijd het geval is. Hier, zo lijkt het, neemt de toehoorder er geen genoegen mee om van een nieuw werk op het moment zelf te genieten (welke dan ook zijn reacties mogen zijn, positief of negatief). Je voelt dat het publiek bereid is het verloop te volgen, omdat het weet dat een muzikaal werk verloopt in de tijd en dat zo'n idee "a posteriori' gerechtvaardigd kan blijken, in relatie tot wat zich daarvoor afspeelde. Ook ben ik verbaasd over de voortdurende aandacht waarmee het publiek de uitvoering volgde van mijn strijkkwartet "Ainsi la nuit' die even moeilijk is voor de toehoorder als voor de vertolkers, het uitstekende Silezian Srijkkwartet. Dit werk doet een beroep op het geheugen (prefiguraties, voorgevoelens, variaties, metamorphoses) en het structurele proces is nogal complex, zoals je leest in de aankondiging in het programma.

Ik heb hier de gelegenheid om te zeggen hoezeer ik de aandacht waardeer waarmee de programma's zijn voorbereid en geschreven, met heldere achtergrondinformatie over de verschillende stukken. Ik ben ervan overtuigd dat de intelligente manier waarop de werken uit onze tijd zijn gepresenteerd, de nieuwsgierigheid van het publike opwekt en van grote invloed is op de reacties die mij zeer hartelijk leken.

Maandag

Ik ben aan het eind van deze nieuwe serie concerten. Over een paar uur neem ik het vliegtuig naar Parijs. Helaas heb ik dit keer geen tijd kunnen vinden om het Frans Hals museum te bezoeken. Maar gelukkig kom ik donderdag weer terug voor de repetities en de laatste concerten in Arnhem en Haarlem en voor een bezoek aan de Universiteit van Utrecht waar Leo Samama mij zal voorstellen aan zijn studenten in analyse en compositie.

Dinsdag, 8 oktober

Toen ik gisteren over Nederland vloog, bedacht ik dat de initiatiefnemers van deze concertserie "Ode aan Henri Dutilleux' me een bijzonder avontuur lieten beleven door mij te plaatsen in het perspectief van mijn hele oeuvre: het merendeel van de partituren geschreven in de afgelopen veertig jaar, in mijn ogen de belangrijkste. Ik ben er nog steeds een beetje duizelig van..! Ik prijs me gelukkig dat deze moeilijke werken ideaal zijn vertolkt dankzij een samenwerking van artiesten die ik mateloos liefheb en bewonder. Wat werkt men in Nederland goed voor de muziek!

Aan het eind van de week zal ik in Arnhem en in Haarlem de leiders en de organisatoren van dit waarlijke festival, georganiseerd op instigatie van Roberto Benzi, terugzien. Ik zal meneer Veenstra bedanken voor de keuze van de vijf programma's evenals de heren Hierck en Vogel, en ik zal meneer Roelofs die voortdurend met mij in contact stond de laatste maanden, complimenteren: de geïllustreerde programma's zijn van een uitstekende kwaliteit. Ten slotte hoop ik dat ik Nederland niet zal verlaten zonder Amsterdam te bezoeken, zonder de doeken van Van Gogh terug te zien en opnieuw het huis van Anne Frank binnen te gaan, zo overweldigend is de indruk die zo'n bezoek telkens op mij maakt.

Vertaling Birgit Donker