Het gezapige bewustzijn; Family Viewing van Atom Egoyan (1987)

Gefilmde beelden zijn zo alomtegenwoordig geworden dat regisseurs nu de ervaring van "beeld als werkelijkheid' tot onderwerp nemen en de beeldenvloed als stijlfiguur gebruiken. Atom Egoyan doet dat in Family Viewing. Maar hij legt zich niet bij het verschijnsel neer. “Egoyan is een van de zeldzame filmmakers van de clipgeneratie die de kwaal bestrijden met de kwaal. Zoals het de ware moralist betaamt.”

In Family Viewing (1987, Atom Egoyan) laat de hoofdpersoon op zeker moment aan zijn toekomstige vriendin de videotape zien die hij gemaakt heeft van de begrafenis van haar moeder. Zij is bij die begrafenis niet aanwezig geweest; ze heeft zelfs de dood van haar moeder gemist, ofschoon zij wist dat zij ernstig ziek was en levensmoe en doodsbang om alleen te zijn.

Met deze scène van een jonge vrouw starend naar de klunzige opnames van een teraardebestelling die zij had moeten bijwonen, bevinden we ons midden in Videotië, dat wonderlijke land waar alles filmbeeld geworden is, en waar ervaring pas ervaring is als zij gereproduceerd is op beeldmateriaal.

In dit land (door de filmer domweg "het Westen' genaamd, en meer speciaal "Canada') schakelen de bewoners van kanaal naar kanaal. Niet alleen omdat zij onrustig zijn, en onthutsend snel verveeld, maar ook omdat zij niet verleid wensen te worden door beelden die hen zouden kunnen raken. Alleen stervenden kunnen er niet zappen. Ze liggen te staren naar natuurfilms. Pas als je de geest geeft houdt het programma over orang oetangs in de binnenlanden van Sumatra op.

De vader van de achttienjarige hoofdpersoon filmt zich zelf en zijn vrouw terwijl hij vrijt; vervolgens kijkt hij naar de opnames en vrijt; soms belt hij een sekslijn en dan moet zijn vrouw doen wat de onbekende telefoonhoer fluisterend bedenkt; ook dit wordt weer gefilmd; het filmbeeld is er gelijktijdig met de scène, het kan bekeken worden terwijl de scène zijn beslag krijgt - men kijkt naar hoe men kijkt terwijl men kijkt.

Uiteraard komt de hoofdpersoon, Van, op een dag de slaapkamer van zijn vader binnen en bekijkt hij deze opnames. Dit is tergend, maar nog tergender is dat deze opnames dwars over de familievideo's van weleer zijn gemaakt. Want in Videotië worden er evenveel beelden uitgewist als er bij komen. Het geheugen staat er onder een ongekende druk.

"He likes to record', zegt de zoon van zijn vader, ziende hoe weinig beelden er van zijn gestorven moeder en hem als kind nog over zijn, "but he prefers to erase'.

De dialogen in deze film zijn scherp en aforistisch, hier is een neefje van Godard werkzaam, maar dan wel één die verhalen wil vertellen. Het probleem van Godard is dat hij meer essayist is dan verteller. Deze Egoyan lijkt daarentegen te geloven dat het uiteindelijk om ervaring gaat, en dus om personages. Family Viewing is, behalve satire, ook een geloofsverklaring: "zonder inleving kan het niet'.

Verzadiging

Het optreden van een filmmaker als Egoyan doet je beseffen dat de wereld van de beelden een onverwacht verzadigingspunt heeft bereikt. Tot voorheen - tot wanneer precies? - ontleende film zijn kracht aan het feit dat hij een andere werkelijkheid verschafte, en ons "uit de dagelijkse werkelijkheid tilde'. Er waren natuurlijk de grote filmers die van hun kunst iets maakten wat je niet uit de werkelijkheid trok, maar juist je ogen opende, en je deed begrijpen: dit is werkelijker dan de werkelijkheid.

Maar gefilmde beelden zijn zo alomtegenwoordig geworden, en zozeer de veroorzaker van het werkelijkheidsbesef (we hebben zelfs een complete oorlog meegemaakt die buiten zijn video-achtige beelden domweg niet bestond), dat er films zijn ontstaan die deze ervaring van "beeld als werkelijkheid' tot onderwerp nemen, en de beeldenvloed tot stijlfiguur. Ze verwijzen niet meer naar een werkelijkheid die alleen in film mogelijk is, een andere realiteit - maar ze opereren vanuit het gezappte bewustzijn, het is hun element geworden. Vergelijk het met kikkervisjes - een tijd lang is lucht voor hen een vreemd, opwindend element, en plotseling ontdekken ze dat ze kunnen ademen, en dan is lucht hun dagelijkse doen geworden.

Dit klinkt rijkelijk abstract. Misschien is een vergelijking met de film sex, lies and videotape, die hier vorige week ter sprake kwam, instructief. Ook in die film, van Steven Soderbergh, wordt de kwestie van de gereproduceerde ervaring gesteld. Een jonge man filmt al jaren vrouwen terwijl ze hem hun fantasieën vertellen, en dat is, na afloop van de opnamesessies, zijn seks. Hij doet het met beelden van zichzelf bevredigende vrouwen. In sex etc. kregen we deze beelden vervolgens nauwelijks te zien. Ze maakten deel uit van een Bergman-achtige, en dus gefilmd-theatrale werkelijkheid. Ze waren een soort verwijzend illustratiemateriaal. De werkelijkheid van deze film was dus stabiel: als je de personages zag, dan waren ze in hun werkelijkheid, "ergens', en eens was de camera daar ook geweest. Je afstand tot hun scènes was altijd dezelfde. Hier in de huiskamer zat ik, en ik keek naar de tv waarop vertoond hun leven, dáár. Er was veel inleving, veel gevoel voor het type scène dat je een ervaring kan bezorgen. Daarom alleen al was de film een verademing na, zeg, de Madonnafilm, die iedere keer dat er twee mensen tegenover elkaar kwamen te staan alweer vier scènes verder was.

Staren

Maar nu Family Viewing. Al heel snel krijgen we de jongen te zien die de hoofdpersoon zal blijken te zijn; hij zit naast een bejaardenhuisbed waarin een oude vrouw die naar ons staart. De jongen gaat ook naar ons staren. Dat is meteen al ongemakkelijk, want dit schendt de afspraak dat de personages dáár zijn, en ik hier. Als mensen mij uit de televisie aankijken, dan is de afstand tussen mij en hen niet meer stabiel. Vervolgens loopt de jongen, mij hardnekkig aankijkend, naar mij toe. Eerst denk je aan een andere stijlfiguur - die van de acteur die naar de camera loopt om eens echt het woord tot mij te richten -, maar die indruk is onjuist. Hij kijkt ons niet aan, hij kijkt naar iets, ongeveer op de wijze waar wij ook naar iets kijken - naar een televisie... en precies op het moment dat je dit enigszins beseft, maakt hij het onmiskenbare gebaar van iemand die per knop een ander kanaal kiest, en verdwijnt hij, zapp, uit beeld, om plaats te maken voor twee baltsende olifanten van het type dat niemand uit ervaring kent, maar wel van natuurfilms.

Wij waren dus zijn beeld.

Zoals hij ons beeld was.

Het personage zappt ons weg, en daarmee zichzelf... en dat was nog maar het begin van deze film... Voortdurend zal er van kanaal gewisseld blijven worden, opnames die de personages van elkaar maken nemen de plaats in van de scènes; werkelijkheden die zij niet meegemaakt hebben blijken weer in de werkelijkheid van de film op te kunnen duiken omdat zij reproduktie zijn geworden; opnames van de vrijende vader gaan zonder overgang over in de videobeelden van een jeugd, die daardoor "flashback' worden; de geluiden van een sijpelend televisieprogramma mengen zich met de scène die we zien, en lijken er onder gemonteerd te zijn; enzovoort, enzovoort - deze filmwereld is niet stabiel, maar een reeks buitengewoon intelligente en altijd navolgbare, door het verhaal gerechtvaardigde (en dus nimmer kunstfilmachtige, vrij associatief gemonteerde) schakelingen.

Zo beschreven lijkt het alsof het hier om een produkt van Zappy en Clippy gaat, de makers van het ultiem postmoderne kunstwerk. In werkelijkheid is Egoyan een van de zeldzame filmmakers van de clipgeneratie die de kwaal bestrijden met de kwaal. Zoals het de ware moralist betaamt. Dit is niet het produkt van iemand die zijn wapens heeft laten zakken en zich overgeeft aan het leentjebuur spelen bij de filmgeschiedenis, of aan het onbekommerd citeren "omdat originaliteit onmogelijk geworden is'. Family Viewing is integendeel juist een onthutsend middelpuntzoekende film, gemaakt door iemand met een groot verlangen naar scènes en confrontaties.

Verband

Hij probeert één enkele ervaring in het centrum van zijn film te krijgen: de dood van een grootmoeder. Dat zij ongemerkt, starend naar orang oetangs, dreigt te verdwijnen zonder iemand een ervaring te bezorgen, dat is de buitengewoon eenvoudige, alledaagse schande die Egoyan aan de kaak stelt. Er wordt, dwars door alle ongedurige schakelingen heen, een verband hersteld: tussen de zoon die naar zijn vrijende vader heeft gestaard en de grootmoeder die naar mensapen staart. Dit is het aloude melodramatische familieverband dat de filmgeschiedenis, van Visconti tot Hou Hsiao Hsien, en van Sjöström tot Ozu, heeft trachten te bewaren; en het kan alleen bewaard worden door om te beginnen te weigeren. Egoyan behoort tot de familie van filmmakers die niet accepteert dat iemand die sterft ook verdwijnt.

Zijn verzet tegen het uitwissen is het mooist geënsceneerd wanneer de grootmoeder ineens kan kijken naar de kindertijdopnamen die Van nog uit de slaapkamer van zijn vader heeft weten te redden. Ook hier weer het principe van de schakeling: het gezicht van de grootmoeder zappt naar de zonovergoten videobeelden van het jongetje en zijn inmiddels gestorven moeder, en Van, die dus naar zich zelf kijkt, zegt: "I want to show her something she relates to'.

Iets zien waar je een verhouding mee hebt - het mooie van het Engelse woord "relate' is dat er ook de betekenis "verhaal' in doorklinkt. Van laat haar datgene zien wat deel uitmaakt van haar verhaal, en je begrijpt: meer dan een verhaal zijn we uiteindelijk niet; als we al belang hebben bij film, dan is het omdat het ons doet beseffen dat we zonder verhaal nergens zijn, staarders naar de binnenlanden van Sumatra die we nooit hebben bezocht.

Vreugdeloos

Het is misschien de teleurstelling van deze film dat hij na deze scène, ongeveer halverwege, meer en meer verwikkeld raakt in een al te hilarische plot, met verwisselde grootmoeders en een heuse detective. Fundamenteler is mijn bezwaar tegen de onpeilbaar vreugdeloze seks in Family Viewing. Met name de videovrijende vader en de escort-servicende vriendin beleven zo weinig spanning aan hun escapades dat je niet begrijpt waarom ze er überhaupt aan begonnen zijn.

Dit is de aartsmakke van de satirische moralist. Hij kent de spanning van de overtreding niet; hij wil niet laten zien dat verveling, verslaving en verwording wel degelijk beginnen met een poging tot verzet en het spelen van va-banque. Daarin onderschat Egoyan zijn tegenstander, met name de vader - die vermoedelijk méér van hem zelf weg heeft dan hij denkt. Puriteinen onderschatten dikwijls de macht van het genot, en zijn ze, zoals Egoyan, kunstenaar, dan leggen ze heel vaak het verband niet tussen dat wat zij zelf ondergaan wanneer ze iets maken: het genot van het durven, en ingewijd raken in de greep op het publiek, en dat wat hun zo verdoemde personages eens hebben ondergaan toen ze verwikkeld raakten in hun seksuele beramingen.

Daardoor kleeft aan deze film iets onmiskenbaar Staphorsts, en snijdt Egoyan uiteindelijk minder diep in eigen vlees dan zou moeten om hem de moralist van zijn generatie te noemen.

Maar zo lang filmprodukties als Twin Peaks of In Bed with Madonna serieus worden genomen als Kunstwerken van Onze Tijd, hoeft iemand geen Visconti of Fassbinder te zijn om ons respect te verdienen. Egoyan bewijst dat het denkbaar is: een film die niet bij voorbaat op zijn rug gaat liggen, zich niet neerlegt bij het idee dat het geen zin meer zou hebben om een middelpunt te bepalen en een betekenisvol verhaal te vertellen.

    • Willem Jan Otten