Steriele mannetjes roeien vleesvlieg uit in Libië

Het gevaar voor een massale besmetting van vee in Noord-Afrika, de Sahel, het Midden-Oosten en Zuid-Europa is geweken, nu de schroefwormvlieg (Cochliamyia hominivorax) is uitgeroeid in Libië.

De Amerikaanse screwworm fly, een vleesvlieg of aasvlieg die zich voedt met het vlees van dier of mens, kwam tot voor kort alleen voor op het Amerikaanse continent, maar werd in 1988 in Libië ontdekt. Na een massale bestrijdingscampagne met steriele mannetjesvliegen heeft de FAO, de voedsel- en landbouworganisatie van de Verenigde Naties, begin deze week gezegd dat het gevaar voor een verspreiding van de vlieg in Noord-Afrika definitief voorbij is.

De larven van de screwworm fly vormen de eigenlijke screwworms, vleesmaden die zich ontwikkelen in rottend vlees. De naam screwworm is te danken aan het schroefvormig uiterlijk: de larve loopt taps toe en de geledingen zijn sterk geaccentueerd.

Een volwassen vlieg zet 200-400 eieren af nabij open wonden. De larven werken zich naar binnen en leven onderhuids. Op den duur wordt ook gezond weefsel aangetast.

De steriele-mannetjestechniek is al vaker met succes toegepast tegen de Amerikaanse screwworm in Texas. Door de eitjes met gammastraling steriel te maken, krijgen de vliegen geen nageslacht. Door nu heel veel van deze steriele vliegen te verspreiden - zoveel dat ze de aantallen wilde vliegen in aantal ver overtreffen - is de kans dat wilde vliegen met elkaar paren en nageslacht krijgen zeer klein. De meeste insekten paren maar een enkele maal. Het gaat bij de steriele-mannetjestechniek vooral om de verspreiding van mannetjes om vruchtbare vrouwtjes te "neutraliseren'.

Deze milieuvriendelijke maar vrij kostbare methode (iedere steriele vlieg kost ongeveer twee cent) is ontwikkeld door twee Amerikaanse wetenschappers en in 1951 voor het eerst met succes uitgeprobeerd op Curacao.

In de Libische campagne moest een aantal grote logistieke en diplomatieke problemen worden overwonnen. De enige "vliegenfabriek' ter wereld waar dergelijk gemaakte vliegen worden geproduceerd, staat in het zuiden van Mexico en is voor tachtig procent Amerikaans eigendom - het insekt heeft voor miljoenen guldens schade veroorzaakt onder vee in de Verenigde Staten en in Mexico voordat het in die landen is uitgeroeid. Niet alleen stierf het vee aan overgebrachte ziekten, ook waren de huiden vaak waardeloos voor gebruik als leer.

Patrick Cunningham, de FAO-technicus die de leiding had over de operatie, zei dat de slechte relaties tussen Washington en Tripoli veel extra problemen hebben gegeven. Sommige Libiërs dachten aanvankelijk dat de gevreesde vlieg was uitgezet door de Amerikaanse inlichtingendienst CIA, in een poging tot economische sabotage.

Een logistiek probleem was dat de vliegen snel moesten worden vervoerd, en dat ze in dozen moesten worden overgebracht omdat ze in dozen boven het besmette gebied in Libië werden uitgeworpen. Iedere week werden veertig miljoen larven naar Libië gevlogen, zorgvuldig op de juiste temperatuur gehouden. Door temperatuurverschillen kon ervoor worden gezorgd dat de vliegen die op de vier dagen dat ze uit het vliegtuig werden gegooid, steeds in dezelfde ontwikkelingsfase waren.

In het 40.000 vierkante kilometer grote besmette gebied in Libië werden vorig jaar ruim 12.000 gevallen van besmetting met de schroefwormvlieg geconstateerd. Dit jaar waren het er nog maar zes. In totaal zijn 1,3 miljard steriele vliegen uitgezet, in een programma dat iets minder dan 50 miljoen dollar heeft gekost.

Het insekt is waarschijnlijk in een zending schapen vanuit Uruguay naar Libië gekomen. Na het succes in Libië wil de FAO ook proberen een vergelijkbare campagne te voeren in het Caraibisch gebied, om daarna te beginnen aan Zuid-Amerika.

    • Marc Leijendekker