Ontwapeningsrace versneld

Met de aankondiging door de NAVO dat het bondgenootschap van plan is het aantal tactische kernwapens aan boord van vliegtuigen te halveren, is het perspectief van een kernwapenvrij Europa weer een stapje dichterbij gekomen. De verwachting is dat de ministers van defensie op hun bijeenkomst volgende week in Sicilië in principe zullen besluiten tot halvering van het aantal tactische kernwapens van de luchtmacht. Die beslissing zou dan tijdens de NAVO-top, die begin november in Rome wordt gehouden, bekrachtigd kunnen worden.

De Amerikaanse president Bush kondigde op 27 september aan dat de Verenigde Staten alle tactische kernwapens die in Europa staan en ook de op schepen gestationeerde tactische kernwapens zullen ontmantelen. Vliegtuigen zouden echter hun nucleaire taken houden. Sovjet-president Gorbatsjov reageerde daarop afgelopen zaterdag met een soortgelijke maatregel, waaraan hij de oproep koppelde voor een verwijdering van alle tactische kernwapens van de luchtmacht.

De aankondiging van de NAVO lijkt daar een directe reactie op te zijn. In totaal beschikt de verdragsorganisatie over zo'n 1400 nucleaire vrije-valbommen, waarvan er 400 in Groot-Brittannië zijn gestationeerd en nog eens 500 in Duitsland. Deze wapens hadden eigenlijk hun langste tijd al gehad, aangezien ze in toenemende mate als onbruikbaar worden beschouwd. Een vliegtuig dat een dergelijk bom moet afgooien, dient zich boven het doelgebied te bevinden en wordt dan kwetsbaar voor vijandelijk vuur. De Amerikanen wilden ze in de loop van de jaren negentig vervangen door de TASM (tactical air to surface missile), een nucleaire raket die door gevechtsvliegtuigen zoals de F-16 zou kunnen worden afgevuurd. Een TASM zou op aanzienlijke afstand van het doelwit kunnen worden gelanceerd.

Met de ontwikkeling van de TASM gaat het echter niet zo voorspoedig en een NAVO-functionaris bevestigde dezer dagen dat de Amerikanen dit wapen voorlopig van het programma hebben geschrapt, gezien de kosten en de technische problemen die de ontwikkeling ervan oplevert. Daar komt bij dat de Duitsers de Amerikanen te verstaan hebben gegeven dat ze er niets voor voelen om de TASM, die ook de verouderde Lance zou moeten vervangen, op hun grondgebied te krijgen. Zij vinden dat de veranderde verhoudingen in Europa de stationering van een dergelijk wapen niet meer rechtvaardigen. Een NAVO-functionaris liet deze week weten dat een discussie over de noodzaak van nieuwe type kernwapens pas in 1995 of 1996 hoeft te worden gevoerd. “Het valt nog te bezien of we de TASM wel nodig hebben.”

De Amerikaanse president Bush had de tactische nucleaire wapens van de luchtmacht welbewust buiten zijn aanvankelijke ontwapeningsplannen gehouden, omdat hij van oordeel was dat op een of andere manier de Amerikaanse nucleaire garantie voor West-Europa, en voor de daar gestationeerde Amerikaanse troepen, tastbaar zou moeten blijven. Hij noemde ze in zijn televisierede “essentieel voor de veiligheid van de NAVO”. Besluit de Nuclear Planning Group van de NAVO metterdaad tot halvering van het aantal van deze wapens, dan zou dat betekenen dat er een hypotheek wordt gelegd op deze garantie.

Het ziet er overigens niet naar uit dat dit jaar al besloten zal worden tot een volledige afschaffing van de tactische nucleaire wapens van de luchtmacht. Halvering van het aantal lijkt op dit moment het maximaal haalbare. In een reactie op de mededelingen uit Brussel liet minister van defensie, Relus ter Beek, weten dat afschaffing van de nucleaire taak voor de F-16, die ook de zogeheten vrije-valbommen kan vervoeren, nog niet aan de orde is. “Het gaat erom”, aldus Ter Beek, “om tot een wederzijds overeengekomen minimale afschrikking in Europa te komen. Nederland speelt daarbij een afgeleide rol.”

Hoezeer ook in de Verenigde Staten het denken over de nucleaire garantie voor Europa onder invloed van de internatioanle veranderingen verschuift, blijkt wel uit de weigering van het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden om geld uit te trekken voor de stationering van F-16's die uit Spanje worden teruggetrokken, op de basis Crotone in Zuid-Italië. Aangenomen wordt dat ook de Senaat uitgaven daarvoor niet zal accepteren.

De beperking van het aantal tactische kernwapens in Europa moet in ruim twee jaar tijd haar beslag krijgen, zo verluidt in Brussel. Daarmee zal dan een einde zijn gekomen aan de politiek van "flexible response' zoals die zich de afgelopen jaren heeft ontwikkeld: het aangepaste antwoord op een aanval uit het Oosten. Behalve de resterende vrije-valbommen zullen alleen de strategische kernwapens dan nog voor de afschrikking moeten zorgen.