Gist-brocades verrijkt whisky en zalm

Gist-brocades wil zijn kernactiviteiten versterken nu de pharmadivisie en de farmaceutische groothandel zijn geamputeerd. Gist - 's werelds grootste leverancier van gistprodukten en marktleider op het gebied van penicilline - zoekt de groei niet meer in de breedte.

Het Delftse biotech-concern Gist-brocades, 's werelds grootste leverancier van gistprodukten en marktleider op het gebied van penicilline, heeft een aantal turbulente jaren achter de rug. Sombere berichten over tegenvallende bedrijfsresultaten en afslanking van divisies werden afgewisseld door jubelende verhalen over spectaculaire vindingen die in één klap het mestprobleem zouden oplossen en die daarmee de gedwongen inkrimping van de veestapel voorkomen. Doch de cultuuromslag van het concern bestaat niet, zoals het Chemisch Weekblad onlangs schertsend suggereerde, uit de ontwikkeling van farma naar mest. Niet veevoederprodukten, maar ingrediënten van voedingsmiddelen zullen de toekomst van Gist bepalen, zo heeft de raad van bestuur al laten doorschemeren. Nieuwe produkten als een nieuwe gist voor de whiskymarkt, goedkopere methoden voor de produktie van broodverbetermiddelen en een voedseladditief dat gekweekte zalmen een natuurlijke roze kleur geeft, moeten het bedrijf gezond maken.

Gist-brocades, dat sinds 1986 een derde deel van het bedrijfsresultaat is kwijtgeraakt en de nettowinst in die periode zag dalen van 111 naar 63,7 miljoen gulden, werkt aan de toekomst. In het kader van een "strategische heroriëntatie' verkocht het concern zijn belang in de farmaceutische groothandel Brocacef en werd eerder dit jaar de volledige Pharmadivisie afgestoten. Onlangs ging ook de Environmental Business Group voor het grootste deel in andere handen over. De komende maanden moeten nieuwe groeigebieden worden gedefinieerd, een aantal produkten zal ten behoeve van het marktleiderschap versneld worden ontwikkeld en de onderzoeksactiviteiten worden gereorganiseerd. In 1993 moet de nettowinst tot 120 miljoen gulden zijn opgelopen, twaalf procent van het eigen vermogen van één miljard gulden.

Voorlopig wordt het geduld van de aandeelhouders nog wel op de proef gesteld. Onlangs werd bekend dat de omzet van Gist-brocades over de eerste helft van 1991 maar met slechts 0,8 procent is gestegen ten opzichte van vorig jaar. Het bedrijfsresultaat is zelfs gedaald van 43,4 tot 35,1 miljoen gulden. De winststijging van 29,8 procent exclusief buitengewone baten moet voor een belangrijk worden toegeschreven aan weggevallen rentelasten door de verkoop van de Pharma Divisie en fiscale verliescompensatie.

Hoewel de winst nog lang niet het gewenste niveau heeft bereikt, begint het concern volgens de raad van bestuur toch langzaam uit het dal te klimmen. Op de lange termijn zal worden gestreefd naar uitbreiding van bestaande markten of ontsluiting van nieuwe markten met bestaande produkten. Acquisities of allianties mogen niet worden uitgesloten.

Tot ver in de jaren tachtig leek diversificatie de aangewezen weg voor Gist-brocades. De grootste winstmakers waren niet de sectoren gist en enzymen, die door forse concurrentie steeds meer onder druk waren komen te staan, maar het antibioticum 7-ADCA. Door schendingen van het octrooi heeft Gist evenwel een flink deel van het marktaandeel prijs moeten geven. Om toch maar op zoveel mogelijk markten actief te kunnen zijn werden via acquisities nieuwe markten ontsloten, maar deze tactiek bleek niet erg succesvol. De bom barstte toen in 1989 de voorgenomen fusie met het farmaceuticabedrijf ACF werd afgeblazen. Bestuursvoorzitter G. Bresser stapte op en het bestuur trok een extern adviesbureau aan voor een "indringende herbezinning'. De diagnose was gauw gesteld: er bleek geen goede balans te bestaan tussen bestaande en nieuwe activiteiten. Een onevenredig deel van de produkt-portfolio werd ingenomen door prijsgevoelige produkten. Op terreinen waar haar specialiteit een forse aanwezigheid zou doen verwachten, was de onderneming nauwelijks aanwezig.

Pag.18: Gist-Brocades; Markt moet aanzet tot onderzoek geven; Kunnen de micro-organismen de schaalvergroting aan?

Een van de meest fundamentele koerswijzigingen in de bedrijfsfilosofie van Gist-brocades heeft betrekking op de plaats en de functie van de divisie Onderzoek & Ontwikkeling, die volgens de evaluaties onvoldoende vanuit de markt zouden worden aangestuurd. De ontwikkeling van nieuwe produkten in snel veranderende markten is thans een van de belangrijkste doelstellingen geworden. “Het beleid werd te veel gekenmerkt door technology push: het zelf initiëren van onderzoek”, zegt programmadirecteur ir. M.H. Knaap van Gist-brocades. “Dat leverde naast een aantal bruikbare toepassingen vaak ook commerciële teleurstellingen op.”

“We waren in feite onze eigen opdrachtgever”, vult dr.ir. N.W.F. Kossen, directeur onderzoek & ontwikkeling, aan. “De onderzoeksafdeling legde plannen voor aan de verschillende divisies en voerde ze daarna zelf uit. Nu is het de markt die aanzet tot onderzoek moet geven.”

Kossen vergelijkt zijn taak met die van een garagehouder, die ervoor moet zorgen dat de auto van de klant nog vóór het weekend gereed is. “Er wordt volgens een veel strakker schema gewerkt, en het is de klant die het onderzoek definieert. Vroeger wisten de divisies niet echt goed wat ze wilden en dachten de onderzoekers dat in principe alles mogelijk was. Inmiddels is de coördinatie van de onderzoeksprojecten overgedragen aan de "technology managers' van de desbetreffende divisies: mensen met een onderzoeksachtergrond die kunnen beoordelen of opdrachten uit de markt ook daadwerkelijk kunnen worden uitgevoerd. Ook Philips en DSM werken sinds kort volgens dit systeem.”

Het grootste deel van het onderzoek bij Gist-brocades heeft betrekking op industriële microbiologie, zoals de biotechnologische produktie en bewerking van ingrediënten voor voedingsstoffen, antibiotica en enzymen. Daarvan heeft de voedingssector van Gist (goed voor een omzet van een miljard gulden per jaar) vooralsnog de hoogste prioriteit. Kossen: “De voedingsindustrie heeft behoefte aan verbeterde voedingsingrediënten, zoals natuurlijke voedings- en smaakstoffen als alternatief voor synthetische additieven.”

Gist-brocades verwacht dat de omzet van voedsel-ingrediënten de komende jaren zal stijgen, omdat vooral de bakkerijgrondstoffenmarkt zich momenteel erg gunstig ontwikkelt. Dank zij recente acquisities bereikte de omzet van bakkerijgrondstoffen in 1990 zelfs het niveau van Gist in Europa (Gist wil de cijfers niet specificeren. Ook in de markt voor instantgist (de tegenhanger van de verse gist) zit nog altijd groei, ondanks overcapaciteit en een scherpe prijsconcurrentie. Het marktaandeel kan alleen maar worden behouden door deze "bulkprodukten' tegen zo laag mogelijke prijzen op de markt te brengen.

Ook hier is een belangrijke taak voor de onderzoeksdivisie weggelegd. Door micro-organismen te trainen, kan de opbrengst van bij voorbeeld antibiotica en enzymen aanzienlijk worden verbeterd. Kossen: “Een goed voorbeeld zijn penicilline-schimmels, die tegenwoordig drieduizend maal zoveel produceren als veertig jaar geleden. Natuurlijk zijn andere biotechbedrijven ook hiermee bezig, want fermentatie-technologie is niet gepatenteerd. Je probeert meestal een voorsprong van ongeveer twee jaar op te bouwen.”

De marktkansen van nieuwe produkten zijn echter minder goed in te schatten. Enkele jaren geleden introduceerde Gist het enzym chymosine, dat de stremming van melk tot kaas kan verzorgen. Kaasmakerijen waren tot dan toe aangewezen op stemselenzymen die afkomstig waren uit de magen van kalveren. Het aanbod daarvan is beperkt. Door erfelijke informatie van kalveren over te brengen in gistcellen en die aan te zetten tot de produktie van enzymen, kan men nu grote hoeveelheden chymosine maken. Sinds Zwitserse kaasmakerijen het enzym gebruiken om er Emmentaler kazen mee te stremmen, is het produkt wereldwijd aan een gestage opmars begonnen, maar het aarzelende toelatingsbeleid van sommige landen wordt als een hindernis ervaren. In Nederland, toch een belangrijk kaasproducerend land, mag chymosine nog altijd niet worden verwerkt.

Naar het zich laat aanzien, wordt chymosine geen grote winstmaker voor Gist. De concurrentie mag dan internationaal weinig voorstellen (het Amerikaanse bedrijf Pfizer ontwikkelt het enzym met behulp van darmbacteriën), de Europese chymosinemarkt is niet erg omvangrijk: een kleine 200 miljoen gulden. De grote miljardenmarkten blijven die voor bakkerij-ingrediënten en antibiotica. Ook de smaakstoffensector is vooralsnog een typische specialiteitenmarkt. Er blijkt erg veel vraag naar deze ingrediënten te bestaan, vooral door de populariteit van kant-en-klaar voedsel. Via samenwerking (onder meer een joint venture met Exter Holding) hoopt Gist het marktaandeel op dit gebied te vergroten, maar het wereldvolume van smaakstoffen bedraagt nog geen 30.000 ton per jaar.

De sector industriële produkten, die grondstoffen en intermediates (halffabrikaten) levert aan de farmaceutische industrie, heeft zich door een sterkere dollar het afgelopen half jaar weer enigszins hersteld, maar de divisie blijft gevoelig voor energiekosten. Ook hier werkt men aan nieuwe produkten. Zo zal de inmiddels verzelfstandigde International Bio-Synthetics Division (IBIS) zich onder meer richten op de ontwikkeling en de produktie van enzymen voor bleek-effecten in denim spijkerbroeken en vetsplitsers voor wasmiddelen.

De onderzoeksactiviteiten die de laatste maanden de meeste aandacht hebben getrokken, hebben echter betrekking op het milieu. Gist-brocades mag dan onlangs zijn activiteiten op het gebied van afvalwaterzuivering grotendeels hebben afgestoten, de nieuwe fermentatiemethode voor de produktie van zuivere aminozuren (lysine) uit dierlijke mest en de ontwikkeling van het fosfaatbesparend enzym fytase (merknaam: Natuphos) hebben mogelijk belangrijke gevolgen voor het mestoverschot en de lozing van fosfaten.

Door lysine als nuttig bestanddeel aan veevoeder toe te voegen, kunnen de ammoniak- of stikstofproblemen sterk worden teruggedrongen. Fytase kan uit plantaardig voedsel fosfor vrijmaken doordat het het onverteerbare fytaatmolecuul, waarin de fosfor zit opgesloten, afbreekt. Nu nog moeten anorganische voederfosfaten aan het mengvoer worden toegevoegd, waardoor jaarlijks circa vijftig miljoen kilo fosfaat als drijfmest in het milieu terechtkomt.

Beide vindingen hebben Gist nog nauwelijks inkomsten bezorgd. Alleen het fosfaatbesparend enzym fytase wordt al wel op grote schaal verkocht aan Nederlandse veevoederfabrikanten, zoals de Coöperatieve handelsvereniging (CHV) in Veghel. In de toekomst hoopt Gist-brocades samen met het chemiebedrijf BASF in Ludwigshafen jaarlijks voor tientallen miljoenen guldens van dit nieuwe produkt te verkopen, maar de omvang van de markt is moeilijk vast te stellen.

De grootschalige produktie van lysine laat mogelijk nog langer op zich wachten. Pas in 1993 zal het nieuwe bedrijf Agro Amino Acid (Triple A), dat Gist onlangs met het Produktschap voor Veevoeder en de Rabobank heeft opgericht, 500.000 ton mest per jaar kunnen verwerken in een fermentator van vijfhonderd kubieke meter. Uit duizend kilo drijfmest kunnen bacteriën dan tien kilo lysine produceren ter waarde van veertig gulden per tien kilo. Nu nog moet lysine worden geïmporteerd. Kossen vindt de ontwikkelingsperiode van Triple A "tamelijk krap', maar wel realistisch: “Elke biotechnologische ontwikkeling heeft een aanlooptijd nodig. We moeten nagaan of de micro-organismen de schaalvergroting aankunnen.”

Opvallend is dat zowel Natuphos als Triple A onderzoeksprojecten zijn die niet door de markt werden aangezwengeld. Kossen: “Natuurlijk hebben we niet met de verzakelijking van het onderzoeksbeleid al onze creatieve mensen op straat gezet. In tegendeel, binnen deze divisie blijft wat mij betreft plaats voor de Willie Wortels van deze wereld. We zullen alleen beter moeten beoordelen of voor hun veelal briljante ideeën marktgerichte toepassingen te vinden zijn.”

    • Jan Libbenga