Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Muziek

Hindemiths 'Mathis' wraak op fanatisme van Nazi-Duitsland

Door S. BLOEMGARTEN

Concert: Mathis der Maler van P. Hindemith door Radio Symfonie Orkest, Groot Omroepkoor en Mannenkoor van de BRT o.l.v. Jan Latham-Koenig m.m.v. o.a. Richard Versalle, Claes Ahnsjö, George Gray, David Pittman-Jennings, Cristin Sigmundsson, Karen Armstrong en Susan Neves. Gehoord: 5/10 Concertgebouw Amsterdam. Uitzendingen via Radio 4: 4/11 om 14.00 uur en 11/5/1992 om 13.02 uur.

Paul Hindemiths opera Mathis der Maler is een van de meest geprezen en minst uitgevoerde onder de twintigste-eeuwse muziekdramatische meesterwerken. Zij die het bijzondere genoegen smaakten om tijdens de Varamatinee zaterdag tussen twee en zes uur een licht gecoupeerde, voortreffelijk uitgevoerde concertverSle te beluisteren, raakten diep onder de indruk van dit in vele opzichten unieke kunstwerk. Maar zelfs voor de meest getrainde luisteraar die Duits verstaat en kan lezen, is het geen geringe opgave het zich op diverse niveaus afspelende muziekdrama goed te volgen zonder dat het gehoorde ondersteund wordt door een scènisch beeld. ..Hindemiths muziek en libretto z 'jn geïnspireerd op leven en werk van een schilder: Mathis N 'thart, meer bekend onder de naam Mathias Grtlnewald. De gedetailleerde aanwijzingen die de componist in het libretto geeft zl Jn voor een zeer belangrijk deel een aansporing voor decorontwerpers en costumiers om een boeiend picturaal stemmingsbeeld te creëren als pendant van de door zangers en orkest opgeroepen intense muzikale spanningen. Hindemith hoorde de opera Mathis er Maler niet alleen tijdens het componeren, maar zag hem ook. . Uiteraard vormde niet de historische Mathis, over wiens leven rouwens weinig bekend is, het centrale thema van de opera. Hinae mith interpreteert de schilder °P zijn manier om zijn eigen visie ® geven op de positie van de kuntenaar in een tijd van heftige voelingen en partijstrijd. Met •viathis voelt hij zich verwant om

wegen. Wat dit betreft zijn zowel Mathis als Bach zijn grote voorbeelden. De ironie van de geschiedenis wil, dat de nazi's in hun intense burgerlijkheid zo verontwaardigd waren over Hindemiths vroegere, dartele, kwajongensachtig spel met de traditie dat zij in 1934 juist op het moment dat hij zich ernstig begon te bezinnen op de oude schatten van de Duitse cultuur, de ban over zijn muziek uitspraken. Hindemith hield het nog vier jaar lang uit in Duitsland, maar nam in Mathis der Maler wraak door elke vorm van politiek en/of godsdienstig fanatisme onbarmhartig aan de kaak te stellen. Naar analogie van de boekverbranding in 1933 in Nazi-Duitsland introduceert hij een boekverbrandingsscène. De uiteindelijke moraal van Mathis alias Hindemith is echter niet dat de kunstenaar, de echte representant van het hogere hier op aarde, ten strijde moet trekken tegen het fanatisme. Neen: hij moet het negeren en, zo mogelijk, zich uitsluitend bezighouden met zijn kunst. Als Mathis zich uit humane motieven laat verleiden min of meer partij te kiezen, komt hij van een koude kermis thuis en begrijpt dan dat dit niet de weg van een kunstenaar is. Op de operabtlhne van het uiterst links noch rechts beheerste Zürich kon Hindemith in 1938 uiteindelijk via Mathis der Maler in vrede zijn milde humane, a-politieke (of zo men wil anti-politieke) boodschap uitdragen. De uitvoering in concertvorm leed hoegenaamd niet onder het feit dat Jan Latham-Koenig op korte termijn de directie van Henry Lewis overnam en dat Karen Armstrong pas zaterdagochtend in Amsterdam verscheen om 's middags de ziek geworden Mechtild Gessendorf in de rol van Ursula te vervangen. Met vaste hand en grote innerlijke zekerheid bracht de dirigent Latham-Koenig ensembles en solisten tot een geïnspireerd en genuanceerd samenspel. De meeste solisten wisten zich redelijk te handhaven tegen de vele opzwepende orkestrale fortissimi-passages. Met zijn kernachtige rol en toch lyrisch, soepele baritonstem gaf David Pittman-Jennings een waarlijk grandioze evocatie van de schilder Mathis. Richard Versalle maakte met zijn indringend, helder tenorgeluid en haarscherpe dictie grote indruk als de redelijke kerkvorst Albrecht. De twee idealistische vrouwen Ursula en Regina werden door Karen Armstrong en Susan Neves — zoals het hoort — respectievelijk gedreven en gevoelig-kwestbaar vertolkt.