TAFELMANIEREN

The Rituals of Dinner. The Origins, Evolution, Eccentricities, and Meaning of Table Manners door Margaret Visser 432 blz., Grove Weidenfeld 1991, f 57,40 ISBN 0 8021 1116 5

Het diner is de vuurproef van de beschaving. Er zijn tientallen manieren om een kippeboutje te eten, of een portie erwtjes. Maar hoe moet je het doen als je bij de koningin aan tafel zit? Dat is de cruciale vraag; wie daar het antwoord op weet, heeft niets te vrezen.

Margaret Visser, de Canadese antropologe die een paar jaar geleden veel succes had met haar boek Much Depends on Dinner, heeft weer een boek met Dinner in de titel geschreven: The Rituals of Dinner. Het eerste, zeer lezenswaardige boek ging over het voedsel dat op onze tafel komt. Van negen eetbare produkten (zoals rijst, kip, boter, sla) werden de herkomst en de cultuurgeschiedenis uitgeplozen, de moderne produktiewijzen beschreven en de mythen die ze omringen. The Rituals of Dinner gaat niet over wát wij eten, maar over hoe wij het eten; een logisch vervolg dus.

Elke maaltijd, schrijft Visser, is ingepakt in een enorme hoeveelheid afspraken, gewoonten, rituelen, verwachtingen. Het uiteindelijke doel dat daarmee wordt gediend is veiligheid. Want eten is een destructieve en hebberige bezigheid, en dat brengt per definitie risico's met zich mee in een geordende samenleving. Natuurlijk is niemand zich in het dagelijks leven van die risico's bewust, maar dat bewijst alleen maar hoe effectief de rituelen zijn.

Het verst verdrongen is de gedachte aan fysiek geweld. Om die te vermijden, is het verboden om met je mes te zwaaien en worden grote stukken vlees meestal reeds in de keuken klein gesneden. Het tweede en misschien belangrijkste gevaar dat vermeden moet worden, is de lichamelijke indiscretie. We spugen niet, eten met onze mond dicht, blijven met onze handen uit de schalen en zorgen dat we geen rare geluiden laten ontsnappen. Nauw verwant aan dat soort voorzorgsmaatregelen zijn de sociale spelregels. Wij moeten wachten met eten totdat iedereen is voorzien, beleefd met iedereen praten, en als gastvrouw subtiele regels hanteren bij het versturen van de uitnodigingen en het maken van de tafelschikking.

Iedereen met een beetje belangstelling voor het onderwerp zal bij deze beschrijving aan Norbert Elias denken, de socioloog die als eerste de ontwikkeling van goede manieren ontrafelde in zijn Ueber den Prozess der Zivilisation. Elias staat natuurlijk in Vissers literatuurlijst, al refereert zij in de tekst opvallend weinig aan zijn baanbrekende werk. Maar sinds Elias' boek meer dan een halve eeuw geleden verscheen, hebben andere sociale wetenschappers ook niet stil gezeten. Bovendien gebruikt Visser ook etiquetteboekjes, literaire bronnen enzovoort. Zij haalt heel veel overhoop, van de reinheidsregels in het Indiase kastenstelsel tot het excruciatingly good behavior zoals dat wordt gepropageerd door Miss Manners, de moderne Amerikaanse arbiter der goede zeden.

Het boek zit vol met wetenswaardigheden en verklaringen voor dingen die op het oog vanzelfsprekend zijn voor de moderne mens. Het is een genoegen om te lezen - vooral voor iemand die zich nog nooit in dit soort zaken heeft verdiept. Want Visser is iemand die geen zijweg links laat liggen, geen etymologische verwantschap onvermeld laat (gast is bij voorbeeld familie van het Latijnse hostis, dat vreemdeling en zelfs vijand betekende...), en op de duur komt dat de strakheid van het betoog niet ten goede. The Rituals of Dinner is gewoon te dik, wat de grote lijnen en, ernstiger misschien, de opzienbarende interpretaties een beetje aan het oog onttrekt.

In het algemeen wekt dit boek de indruk van beschaafde tafelconversatie. Als het toevallig bon ton was om boeken op de eettafel te leggen zoals zij in menige salon op de bijzettafel liggen, als brengers van gespreksstof, dan zou The Rituals daarvoor bij uitstek geschikt zijn. Maar om het onderzoek naar de moderne eetgewoonten verder te brengen moeten wij hopen dat anderen - of misschien Visser zelf - wat specifiekere deelonderwerpen ter hand zullen nemen dan zij in dit boek heeft gedaan.

    • Ileen Montijn