Menig Afrikaans leider tekent doodvonnis; Democratiseringsgolf in Franstalig Afrika leidt tot grote krachtmetingen

NAIROBI, 2 OKT. Menig Afrikaans staatshoofd tekende in het afgelopen jaar zijn eigen politieke doodvonnis. De methode? Geef toestemming voor een nationale conferentie waaraan alle politieke krachten en burgergroepen meedoen. De conferentie verklaart zich onafhankelijk van - en verheven boven - de regering en neemt daarmee de macht over van de elite rondom de president.

Ook in Togo ontnam zo'n nationale conferentie vrijwel alle macht aan president Eyadéma en zijn handlangers. De mislukte staatsgreep van het leger gisteren in Togo had als doel de klok terug te draaien naar vóór de nationale conferentie.

Na ernstige politieke onlusten was de weigerachtige Eyadéma eerder dit jaar akkoord gegaan met het houden van een nationale conferentie. Het werd een nachtmerrie voor Eyadéma, de conferentie liep uit op een rechtszaak tegen hem en zijn 24 jaar oude regime. Slachtoffers kwamen vertellen over hun martelingen, sommigen met de toevoeging dat Eyadéma lijfelijk aanwezig was bij de mishandelingen. Zijn voormalige naaste medewerkers verhaalden over corrupte praktijken. Sommigen konden haarfijn uitleggen wanneer en hoeveel geld Eyadéma van de staat had gestolen. De president en zijn regime werden totaal uitgekleed, onder het oog van de Togolose televisiecamera's.

Eind augustus probeerde een wanhopig geworden Eyadéma een einde te maken aan deze openlijke vernederingen. Hij liet het leger het conferentiecentrum omsingelen en verbrak alle verbindingen met het buitenland. Maar de coup tegen de conferentie mislukte, de deelnemers gingen gewoon door met hun beraadslagingen en de bevolking maakte aanstalten het conferentiecentrum te verdedigen tegen de militairen. Met de staart tussen de benen droop Eyadéma af.

Een schorre keel gaf hij als reden voor zijn afwezigheid bij de afsluiting van de conferentie. De conferentie had in feite Eyadéma vrijwel al zijn macht ontnomen en benoemde Joseph Koffigoh tot premier. Koffigoh is een prominent tegenstander van Eyadéma's autoritaire bewind en een activist voor de bescherming van de rechten van de mens. In samenwerking met Eyadéma moet hij de overgangsperiode leiden, die zal uitmonden in vrije verkiezingen. En Eyadéma's vertrek.

De democratiseringsgolf in Franstalig Afrika leidde tot de eerste grote krachtmeting in Benin, in 1989. Een nationale conferentie ging knagen aan de machtspositie van president Mathieu Kérékou, die blufte dat het leger zou ingrijpen om hem te beschermen tegen beschuldigingen geuit tijdens de conferentie. Daar waar het in Benin na een uiterst delicate periode met spanningen tussen Kérékou en zijn leger enerzijds en de civiele overgangsregering anderzijds goed ging, dreigde gisteren in Togo het democratiseringsproces te ontsporen. Kérékou legde zich bij zijn lot neer. Zijn verkiezingsnederlaag eerder dit jaar bleek het logische gevolg.

In Congo moest president Denis Sassou Nguesso een litanie van beschuldigingen aanhoren tegen zijn bewind. Maanden keken de Congolezen aandachtig naar deze politieke show op de tv. De conferentie verbood de president het land te verlaten, beschuldigde hem van moord en opende een onderzoek naar vermeende corrupte praktijken van zijn broer.

President Paul Biya van Kameroen had de boodschap begrepen: ga nooit in op de eis van de oppositie om een nationele conferentie te organiseren. Ondanks een golf van stakingen, veel slachtoffers bij demonstraties en miljoenen dollars economische schade, houdt Biya al drie maanden lang vast aan dit standpunt. De oppositie volhardt in haar eis.

President Blaise Compaoré van Burkino Faso staat onder zware druk alsnog toestemming te geven voor een nationale conferentie. Eerder deze week eisten demonstranten in de straten van Ouagadougou zo'n conferentie.

In Niger neemt president Ali Saibou een bescheiden houding aan. Niet alleen accepteerden hij en zijn leger zo'n nationale conferentie, ook verzette de president zich niet tegen enkele kritische moties die op de conferentie werden aangenomen. Hij aanvaardde bij voorbeeld de persoonlijke verantwoordelijkheid voor de slachtoffers die het leger vorig jaar maakte onder opposanten van zijn regime.

De ondergang van de Zaïrese leider Mobutu Sese Seko zal bezegeld worden met het houden van een nationale conferentie in Kinshasa. Evenals in Togo zijn de opposanten van plan de beerput wagenwijd te openen. Mobutu's poging om de conferentie vol te proppen met zijn aanhangers mislukte. Na de muiterij in zijn leger vorige week lijkt hem weinig anders over te blijven dan het aanhoren van de beschuldigingen op de nationale conferentie. Gezien het verloop van nationale conferenties elders op het continent doet Mobutu er goed aan maar onmiddellijk zijn biezen te pakken. Om een veilig heenkomen te zoeken voor zichzelf en zijn miljarden dollars. Mobutu's vrouw heeft al een veilig heenkomen gezocht in Nice.

    • Koert Lindijer