Voor 't eerst minder kernwapens zonder onderhandelen; Amerikanen hebben goede hoop dat Moskou zal volgen; Over verspreiding van kernwapens zegt president Bush niets

Het besluit van de Amerikaanse president Bush om alle te land en op zee gestationeerde kernwapens voor de korte afstand te schrappen, betekent dat voor het eerst de gebruikelijke fase van onderhandelingen wordt overgeslagen. Het gaat om een eenzijdige maatregel.

Tot dusver stelde het Westen zich steeds op het standpunt dat over de afschaffing van deze zogeheten SNF-wapens pas onderhandeld zou worden als het akkoord over de beperking van de conventionele bewapening (CFE) in kannen en kruiken zou zijn. De SNF-wapens dienden namelijk als laatste redmiddel tegen een conventionele aanval door het Warschaupact, dat wat mankracht en materieel betreft lange tijd sterker was dan de NAVO. Het vertrek van de Sovjet-troepen uit Oost-Europa en de ontbinding van het Warschaupact heeft een einde gemaakt aan die dreiging. Daardoor kon president Bush vrijdagavond ook met een gerust hart een royaal gebaar maken en niet alleen de nucleaire artillerie en de kernraketten voor de korte afstand zoals de Lance, schrappen, maar ook de vierhonderd met kernkoppen geladen kruisraketten op oppervlakteschepen en onderzeeërs wegdoen.

De technische details van de tot dusver gesloten akkoorden vergden veel tijd. Men wilde er namelijk zeker van zijn dat de tekst van een akkoord de tegenpartij geen ontsnappingsweg zou laten om er zich later weer aan te kunnen onttrekken.

Het eerste belangrijke akkoord dat de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten ondertekenden dateert van 1963. Dat akkoord bracht een verbod op kernproeven in de atmosfeer, in de ruimte of onder water. In 1967 volgde een verdrag tegen het stationeren van kernwapens in de ruimte. In mei 1972 ondertekenden de presidenten Nixon en Brezjnev het eerste SALT-akkoord, dat voor vijf jaar een plafond stelde aan de aantallen kernraketten voor de lange afstand, namelijk 2468 voor elk van beiden. Het aantal bommenwerpers werd geen beperking opgelegd. Ook werden er nog geen afspraken gemaakt over aantallen meervoudig onafhankelijk te richten koppen (MIRV's). Bij het akkoord van Vladivostok werd een nieuw maximum afgesproken van 2400 elk, waarvan maximaal 1320 met "ge-Mirvde' koppen. In juni 1979 tekenden de presidenten Carter en Brezjnev het tweede SALT-akkoord dat voorzag in een nieuw maximum: 2250. Maar nu werden ook afzonderlijke afspraken gemaakt voor subplafonds, bijvoorbeeld met betrekking tot kernraketten op onderzeeërs, bommenwerpers en "ge-Mirvde' intercontinentale raketten. Door de oorlog in Afghanistan verslechterde het Oost-Westklimaat zozeer dat deze afspraken nooit geratificeerd werden.

De eerste grote doorbraak op het terrein van de kernontwapening kwam in 1987. Op 8 december van dat jaar sloten Moskou en Washington het INF-verdrag, dat voorzag in totale vernietiging van alle te land gestationeerde kernraketten met een reikwijdte van 500 tot 5500 kilometer, waarmee een einde kwam aan een kernwapendiscussie over kruisraketten, Pershings en SS-20's, die Europa langdurig in de greep hield.

Deze trend zette zich dit jaar voort met de ondertekening door Bush en Gorbatsjov in juli in Moskou van het START-verdrag dat de omvang van de strategische kernwapenarsenalen (systemen met een reikwijdte van meer dan 5000 kilometer) van de twee grote mogendheden met 25 à 30 procent beperkt. Stelden SALT I en SALT II nog grenzen aan de groei, nu werd voor de eerste keer het aantal intercontinentale wapens daadwerkelijk beperkt. Aan de onderhandelingen over START werd al in 1982 begonnen. Negen jaar had men er voor nodig om alle regelingen rond te krijgen.

De nieuwe stappen van Bush zijn puur eenzijdige maatregelen, waarover men het in de Amerikaanse regering vrij snel eens is geworden. Na de mislukte coup van 19 augustus is Bush met zijn adviseurs om de tafel gaan zitten en nog geen zes weken later kon hij het resultaat van het beraad bekendmaken. De hoop van de Amerikaanse president is dat zijn besluit ertoe zal leiden dat de Sovjet-Unie met een soortgelijk besluit volgt. Dat zou dan betekenen dat het aantal kernwapens van 35.000 nu, uiteindelijk teruggaat naar zo'n 8.000 voor elk van beide.

“Bush heeft nu de diplomatieke agenda vastgesteld voor de periode na de Koude oorlog”, zei Richard Burt, voormalig START-onderhandelaar van de VS het afgelopen weekeinde. Amerika geeft, als laatste overgebleven supermogendheid, hiermee de toon aan.

Het wachten is op een definitievere reactie van de Sovjet-Unie. Hoewel zowel Sovjet-president Gorbatsjov als de Russische president Jeltsin principieel positief reageerden, zat er in de reactie uit Moskou toch nog een toon van aarzeling. Helemaal onlogisch is dat niet. Het feit dat Bush nu onderhandelingen wil beginnen ter beperking van de te land gestationeerde raketten met meervoudige kernkoppen, betekent dat juist het sterkste deel van de Sovjet-kernmacht in discussie komt. Een voormalig onder-minister van defensie verklaarde dan ook dit weekeinde: “Er ontstaat een probleem met betrekking tot verdere beperking van de kernraketten voor de lange afstand, omdat wij willen dat de Sovjet-Unie uiteindelijk haar te land gestationeerde raketten met meerdere kernkoppen opgeeft, terwijl wij onze ter zee gestationeerde raketten met meerdere koppen houden.”

Daar komt bij dat de Verenigde Staten niet hebben gereageerd op de door Moskou al herhaalde malen geventileerde suggestie voor een totale stopzetting van de kernproeven. Evenmin zijn de Verenigde Staten van plan te stoppen met hun ruimte-verdedigingsplannen, al willen zij de Sovjet-Unie daar wel bij betrekken. Bovendien blijven de kernwapens van Frankrijk en Groot-Brittannië voor het grootste deel buiten schot. Frankrijk levert niets in, Groot-Brittannië alleen de paar kernraketten voor de korte afstand en de nucleaire dieptebommen die het nu heeft.

Toch hebben de Amerikanen goede hoop dat Moskou op den duur over de brug zal komen. Want zoals de Britse premier Major tijdens zijn bliksembezoek vorige maand aan Moskou al duidelijk maakte: Westerse hulp voor de Sovjet-Unie is alleen mogelijk als dat land zijn defensie-uitgaven drastisch verlaagt. De manier bij uitstek om die bereidheid te tonen is het nu eenzijdig opgeven van een deel van het Sovjet-kernwapenarsenaal. “Ik geloof dat er een werkelijk antwoord van de Sovjet-kant zal komen”, aldus Igor Malasjenko, een van Gorbatsjovs woordvoerders tegenover The Sunday Times. “Ik kan het nog niet precies zeggen, maar er zal een grootschalig antwoord komen. Het is aan de deskundigen om ieder tactisch onderdeel te bespreken. Maar er zullen daarover geen onderhandelingen zijn.”

Voor het belangrijkste nucleaire probleem, dat het meest bedreigend is voor de vrede in de wereld, namelijk de verspreiding van kernwapens, biedt het initiatief van Bush helemaal niets. Zijn voorstellen zijn dan ook eerder te typeren als een afronding van een voorbije, dan als een werkschema voor de nieuwe, post-Koude-Oorlogse periode.