Teleurstelling, opluchting en onzekerheid bij partijgangers

NIJMEGEN, 30 SEPT. Zaterdag beleefde de PvdA in Nijmegen het congres van de anticlimax. Na afloop restte diepe teleurstelling bij een aantal, opluchting bij velen en onzekerheid bij allen. Waren ze nu bij de geboorte van een nieuwe PvdA voor de jaren negentig geweest of bij de begrafenis van de "echte' PvdA - die van de verzorgingsstaat door dik en dun?

Het congres ging verscheurd naar huis. Kok had gewonnen, maar hoe leggen we dat de kiezer uit? Bij sommigen smeulde de onvrede door. Op weg naar de trein klonken de laatste woorden van de partijleider na. De PvdA wordt de komende maanden onder zijn directe leiding vernieuwd, de verzorgingsstaat wordt "herijkt'. De nieuwe leus luidt "Emancipatie in solidariteit'. In een wel erg lange toespraak had Kok van alles gezegd over die toekomstige PvdA voor “nieuwe generaties” die “meer eigen keuzes” wilden doen. Maar wat was nu precies de bedoeling? De partij moest de oude wijken van de grote steden in, om “de mensen” uit te leggen dat de PvdA toch “hun partij” is. De PvdA zou bestemd blijven voor diegenen die zelf weinig hoop en uitzicht hebben. Voor diegenen die niet berusten in achterstelling, onrechtvaardigheid en onverschilligheid. Dat had vertrouwd geklonken.

Maar tegelijk wist iedere congresganger dat met de goedkeuring van het WAO- Ziektewet-besluit de Rubicon was overgestoken. Ook daarover had Kok geen misverstand laten bestaan. De PvdA is niet langer de partij van alleen de "verworven rechten'. Kok had het begrip drie keer achter elkaar uitgesproken. Wie onder de huidige omstandigheden opkomt voor “alleen de verworven rechten, die miskent het probleem. Die optelsom van verworven rechten, van deelbelangen, die kan niet altijd door de samenleving meer worden gehonoreerd”. Er waren grenzen aan de verzorgingsstaat, had hij gezegd. Een “ingrijpende herziening” komt eraan. “Om houdbare sociale voorzieningen te krijgen kan niet iedereen houden wat hij nu heeft.” Zou dat begrepen worden in de oude wijken?

Toen in de zaal even tevoren de stemmen waren geteld en de overwinning was geboekt, had Kok nuchter en zakelijk gesproken. “Het proces van vernieuwing begint pas, er is nieuw leven voor de PvdA.” Het klonk alsof de stemming een formaliteit was, en de PvdA al niet maanden langs de rand van de afgrond balanceerde. De achthonderd afgevaardigden hadden namens hun afdelingen 12.565 geldige stemmen uitgebracht, 10.103 waren er voor Kok. De rijen leken weer gesloten.

Pag 3:

"Het uitleggen in de zalen heeft geholpen'

Onder aan de trap van de theaterzaal stonden de verliezers van de slag om de WAO die de PvdA zo had verscheurd. F. Moor, het Tweede Kamerlid dat zich tot het laatst verzette tegen de WAO-plannen, weet dat hij morgen zijn ontslag moet indienen als hij de fractiekamer binnenstapt. Ruim van tevoren heeft hij al aangekondigd uit de fractie te zullen stappen als het congres akkoord gaat met de WAO-voorstellen. Hij heeft geen keus: die Partei hat immer recht.

“Jij hoeft niet naar de WAO'ers”, bijt hij J. van Kemenade, de burgemeester van Eindhoven, toe in het voorbijgaan. Van Kemenade blijft rustig staan, met de pijp in de hand, en probeert Moor tot bedaren te brengen. “Ik ga niet uit de partij”, zegt Moor, “ik blijf opkomen voor de WAO'ers”. En bij de garderobe pakt J. van der Scheur, voormalig voorzitter van de AbvaKabo en raadslid in Rotterdam, snel zijn jas en haast zich langs een kleine groep demonstranten naar huis. “Ik stap niet uit de partij en geef mijn raadszetel ook niet op”, zegt hij in het voorbijgaan. Een dag later zijn die woorden achterhaald, is de sociaal-democratie hem niets waard en denkt hij hardop over de oprichting van een nieuwe partij. Aan het front der verslagenen heerst verwarring want maar weinigen hadden verwacht dat Kok van zo'n grote meerderheid het "ja-woord' zou krijgen.

Maar ook de winnaars beseffen dat ze niet luidruchtig moeten triomferen, want de wonden zijn nog niet geheeld. “Het uitleggen in de zalen heeft wel geholpen want veel woede is toen weggenomen”, zegt F. Buurmeijer, de fractiesecretaris van de PvdA, die de "uitleg-operatie' heeft gepland.

De sfeer op het congres is dan ook heel anders dan in de kleine zalen waar Kamerleden voor de achterban moesten verschijnen. Daar werden ze soms voor "verrader' uitgemaakt. In Nijmegen wordt de enige krachtterm namens de afdeling Den Helder geuit. “Windhanen” zijn het, bewindslieden die eerst beweren de hoogte en duur van de uitkering te verdedigen en vervolgens het omgekeerde doen. Het gros van de zeventig sprekers mag niet langer dan twee minuten spreken - wie meer afdelingen vertegenwoordigt krijgt van congresvoorzitter A. Grewel vier minuten. In zo'n korte tijd kunnen maar weinigen hun boodschap kwijt. "Tijd is om', snerpt Grewel en de afdeling Raalte mag weer gaan zitten. Van debat is geen sprake. Het congres is mak en ongeorganiseerd. Onder leiding van de gewestelijk voorzitter Amsterdam W. Koole is al dagen tevoren een motie opgesteld die het congres tegemoet komt, waar het partijbestuur mee kan leven en de bewindslieden niet op tegen zijn. Veel sprekers voelen dat de race al gelopen is. Het hoofd ligt in de schoot.

In het ordedebat bij aanvang van het congres bleek al dat de afgevaardigden geen risico's wilden nemen. Met een paar handige debattechnieken en enkele staaltjes volkstoneel wist Grewel een paar potentieel gevaarlijke moties "van de orde' van tafel te vegen. De motie voor ontkoppeling tussen de beleidsvraag over de WAO en de vertrouwensvraag over Kok wordt afgevoerd voordat de zaal er erg in heeft. “Als U deze motie aanneemt zijn alle papieren van tafel en is het debat ten einde”, zegt Grewel stoer tot de vele congresgangers die er juist een hele reis op hebben zitten om in Nijmegen hun zegje te doen over de WAO en Kok. De zaal pikt het.

Eerst spreekt Kok, en daarna het congres. Met spanning luisteren ze naar de woorden van de partijleider. De theaterzaal is tot de nok toe gevuld, de hitte stijgt. Kok begint fel, verdedigt de WAO-plannen en weet al snel applaus te ontlokken. “Ik heb geen complimentjes nodig over mijn rechte rug”. Maar Kok haalt niet uit naar CDA, hij wil zijn achterban zonder omwegen overtuigen. “Sommige mensen zeggen: de staatsschuld is onze schuld toch niet. Kok, hou je erbuiten. Maar de problemen van vandaag zijn de erfenissen van gisteren”. De PvdA-leider herinnert ook aan 1982 toen hij het verzet leidde tegen de Ziektewetplannen van Den Uyl. “We hebben de gevolgen van de tweede oliecrisis in 1979 niet op tijd onder ogen gezien. We hebben gewacht tot het water tot aan de lippen stond. Het waren verloren jaren, gemiste kansen die onherroepelijk waren. De Ziektewetplannen werden toen ingetrokken, maar zeven jaar kwamen we er niet meer aan te pas. Wachten kan ook nu niet meer, we komen er alleen uit als we het heden recht in de ogen zien”.

De congresgangers blijven geboeid luisteren, hoewel Kok wat routineus zijn verhaal van papier afleest. Maar aan het eind vlamt hij weer op. “We moeten niet de koppen tegen elkaar slaan, maar spijkers met koppen slaan. Wie een overtuiging heeft, laat zich niet afschrijven. Een partij die de samenleving wil vernieuwen, moet zelf aan de vernieuwing deelnemen”. Er is een daverend applaus.