Zaïre is niet zomaar corrupt, corruptie is de bestuursvorm

NAIROBI, 28 SEPT. De staat Zaïre bestaat niet, Zaïre is een oppervlakte. In het immens grote gebied van 2.345.409 vierkante kilometer waarin 250 talen of dialecten worden gesproken, weten de verschillende volkeren soms niet eens van elkaars bestaan. Alleen president Mobutu slaagde er na enkele jaren chaos die aan zijn regime vooraf gingen in om het gebied bijeen te houden. Van de inmiddels 200 oppositiepartijen geniet er geen enkele op nationale niveau steun.

Door een uiterst geraffineerd patronagesysteem wist Mobutu regionale bestuurders en de verspreid gestationeerde legerleiders aan zich te binden. Iedere bestuurder, iedere politicus kon ongehinderd zichzelf verrijken zolang hij maar trouw bleef aan Mobutu en opstanden tegen diens bewind verhinderde. Van een nationale economie en nationale politiek was geen sprake meer. Zaïre is niet “zomaar” een corrupt Afrikaans land, in Zaïre is corruptie de vorm van regeren.

De heersende ideologie in de Zaïrese politiek is openlijk opportunisme, de filosofie het mobutisme. Een diplomaat in Kinshasa zei eens over de politici van Zaïre: “Ze gaan er met de buit vandoor zolang het nog kan. Dat is de prijs die moet worden betaald om de vrede en eenheid in Zaïre te bewaren.”Onafhankelijke politici bleef twee keuzes: collaboratie of ballingschap. Sommigen wisselden de twee mogelijkheden regelmatig af.

Oppositieleider Nguza Karl-I-Bond is verslaafd aan roulette. In 1977 kwam zijn baan als minister van buitenlanse zaken abrupt ten einde toen Mobutu hem wegens hoogverraad liet arresteren. Nguza werd ter dood veroordeeld. Twee jaar later had Mobutu hem alweer vergeven en benoemde hem tot premier. In 1981 ging Nguza er vandoor en leidde vanuit Brussel de buitenlandse oppositie. Om vervolgens onverwachts terug te keren in Mobutu's armen waarna hij een hoge diplomatieke post in Washington kreeg. Daarna ging hij wéér in de oppositie. Hij leidt nu de Unie van onafhankelijke federalisten en republieken, de partij die aanhang geniet in de provincie Shaba.

In 1980 ondernam een groep parlementsleden van Mobutu's Volksbeweging voor de revolutie (MPR) de eerste serieuze poging een oppositieblok te vormen. De dissidente parlementsleden stapten uit de MPR en stichtten de Unie voor de democratie en sociale vooruitgang (UDPS). Mobutu vervolgde en omhelsde hen, de UDPS-leden gingen van gevangenis naar pluche ministeriële kantoren, en omgekeerd. De UDPS wordt geleid door de in 1988 uit ballingschap teruggekeerde Tshisekedi wa Mulumba. Hoewel ook Tshisekedi een naaste medewerker van Mobutu was, staat de UDPS in Zaïre bekend als de meest consistente oppositiepartij. De aanhang bevindt zich vooral in het oosten.

Een beweging die zijn oorsprong vindt in de roerige jaren zestig in Zaïre (toen nog Congo) is de Congolese Nationale beweging geleid door Christophe Gbenye. In de eerste regering van onafhankelijk Congo onder premier Lumumba was hij minister van binnenlandse zaken. Gbenye nam deel aan de bloedige opstand tegen het centrale gezag in Kinshasa in 1964, een rebellie die werd neergeslagen na Amerikaans en Belgische ingrijpen. De Congolese Nationale beweging bleef actief als een kleine guerrillagroep.

Een andere invloedrijke oppositiepartij betreft de Sociaal christelijk democratische partij (PDSC) met aan het hoofd Joseph Ileo. De belangrijkste oppositiepartijen verenigden zich in de Heilige Unie, die het onmiddellijke aftreden eist van Mobutu.

Het ontbreekt alle oppositiepartijen aan financiën om op landelijk niveau te kunnen opereren. Het overheidsapparaat is bankroet en desintegreert: ook Mobutu's MPR kan de bevolking niet meer bereiken. De ontwikkelingen in Zaïre worden door geen enkele partij meer beïnvloed. De volkswoede heeft toegeslagen en chaos is het resultaat.

De verdeelde oppositie zal snel daadkracht moeten tonen en een alternatief vormen voor Mobutu's wanbestuur. Zo niet, dan dreigt de terugkeer van de anarchie van de beginjaren zestig, de gewapende chaos waarvan Mobutu gebruik maakte om president te worden van het gebied Zaïre.