ROEMENIË

The Hole in the Flag. A Romanian Exile's Story of Return and Revolution door Andrei Codrescu 249 blz., William Morrow & Co 1991, f 47,45 ISBN 0 688 08805 8

Vijfentwintig jaar na zijn emigratie naar de VS keerde op de laatste dag van 1989 de Roemeense dichter en essayist Andrei Codrescu in zijn vaderland terug. Hij werd aangelokt en aangestoken door de revolutie die negen dagen eerder had geresulteerd in de val van Ceausescu: nieuwsgierig, opgetogen, in de war en onder de indruk was hij. Het eerste deel van zijn reisverslag The Hole in the Flag legt die eerste verwarrende weken na de revolutie vast, toen Roemenië nog het toneel was van euforie over de zege en rouw over de doden.

Codrescu is een begenadigd schrijver, een gevoelig man en een opmerkzaam waarnemer. Nergens verveelt of vermoeit hij, ook niet waar zijn verslag persoonlijk wordt en hij ontmoetingen met oude vrienden en familieleden beschrijft. Naast waarnemer is hij tegelijkertijd een Roemeen op zoek naar de plaatsen van zijn jeugd, in zijn geval Sibiu en de dorpen van Transsylvanië. Dat hartland van Roemenië heeft ondanks Ceausescu en diens betonmanie een intact gebleven, rijke, oude boerencultuur. The Hole in the Flag is aldus meer dan een boek over de revolutie.

In de loop van 1990, als Codrescu weer in Amerika zit, beginnen de twijfels toe te nemen. Hij wordt besprongen door dezelfde duizend vragen en raadsels die zich aan iedereen opdringen die zich met Roemenië bezighoudt. Hoe spontaan was het allemaal? Werd de revolutie gestolen? Wat gebeurde er van minuut tot minuut met het machtsvacuüm in die decemberdagen, terwijl het volk eerst uitzinnig het vertrek van Ceausescu bejubelde en vervolgens dagenlang onder vuur werd genomen? Wie schoot op wie, en waarom, en op wiens bevel?

Codrescu neemt de lezer in het tweede deel van zij boek op sleeptouw langs die twijfels. Uiteindelijk staat voor hem vast dat er op grote schaal is gemanipuleerd: er was een spontane opstand, maar al vanaf het begin is die zorgvuldig geregisseerd, inclusief de zogenaamd spontane beelden van de Roemeense televisie, die in de weken na 22 december het epicentrum van de omwenteling werd.

In The Hole in the Flag claimt Codrescu niet de waarheid over de raadsels rond de Roemeense televisie te hebben gevonden: hij spreekt vermoedens uit. Vast staat echter dat iedereen, hijzelf incluis - zo concludeert hij - zich in die eerste weken in de luren heeft laten leggen.

Codrescu wordt op de achterflap van zijn boek "devastatingly accurate' genoemd. Toch zitten er wel een paar slordigheden in The Hole in the Flag. De belangrijkste is dat hij de befaamde discussie in het Politiek Uitvoerend Comité (niet het Centraal Comité, zoals hij stelt), waarbij Ceausescu opdracht gaf op de betogers van Timisoara te schieten, op 20 december 1989 laat plaatsvinden, in plaats van op 17 december. Het is niet erg logisch dat Ceausescu op de 20ste opdracht geeft tot optreden tegen betogers die al op de 16de en 17de stierven.

The Hole in the Flag is een boek dat om verschillende redenen welkom is: het is voortreffelijk geschreven, het draagt bij tot de kennis over wat er zich eind 1989 en begin 1990 heeft afgespeeld - wat de sfeer betreft maar ook inhoudelijk - en het zegt bovendien veel over Roemenië. Dat land is in het Westen nog altijd terra incognita en wordt slechts geassocieerd met treurige beelden van AIDS-kinderen en sjofele vluchtelingen. Codrescu's grootste verdienste is dat hij boeiend vertelt over de cultuur en de psychologie van de Roemenen, zowel in positieve als in negatieve zin. Dat draagt uiteindelijk bij tot een beter begrip voor de enorme hoeveelheid problemen die de Roemenen nog wachten op de weg naar een fatsoenlijke democratie. Codrescu toont zich overigens pessimistisch dienaangaande: de Roemenen, schrijft hij, wacht ""een lange periode van onrust, onderdrukte spanningen en onprettige waarheden'. The Hole in the Flag maakt duidelijk waarom.